Zondag 04/12/2022

Emoji

Wetenschappers vliegen elkaar in de haren: zijn emoji's een taal of niet?

Emoji's: een echte taal, of is dat te veel eer voor de icoontjes? Beeld rv
Emoji's: een echte taal, of is dat te veel eer voor de icoontjes?Beeld rv

Emoji's beleven de laatste jaren een stormachtige opkomst. Taalkundigen rollen nu vechtend over de grond rond de vraag of je 'emoji' als een volwaardige taal kunt beschouwen.

Sander Becker

Emoji's lijken zo simpel en onschuldig, maar je kunt de plank er flink mee misslaan. Zo stuurde Jurga Zilinskiene, hoofd van het Londense vertaalbureau Today Translations, onlangs het 'oké-handje' naar een zakelijk contact in Brazilië. Al snel bleek dat het teken ter plaatse gold als een obscene belediging, zoiets als een opgestoken middelvinger. "Gelukkig kon de ontvanger erom lachen", zegt Zilinskiene.

Het voorval zette de directrice wel aan het denken. Ze kwam erachter dat je ook geen wuifhandje naar China moet sturen, want daarmee zeg je in het plaatselijke emoji-jargon: 'Ik wil je nooit meer zien.' Minstens zo verwarrend is de lachende drol. Deze emoji betekent in het Westen meestal 'vies' of 'grappig', maar in Japan staat hij voor 'geluk', omdat de Japanse woorden voor poep en geluk op elkaar lijken.

Een zekere chaos

Emoji's, de gestandaardiseerde afbeeldinkjes in digitale berichten, kwamen in 2011 overwaaien uit Japan. Ze veroverden de wereld stormenderhand. Jonge mensen, en snel ook ouderen, gingen de verzameling smileys, poppetjes en etenswaren massaal gebruiken, met een zekere chaos tot gevolg. Taalkundigen, communicatiewetenschappers en psychologen kijken met groeiende belangstelling naar het fenomeen.

De officiële emoji-canon, nu in totaal 2.389 symbolen, dijt nog altijd uit. Ondertussen stapelen de culturele interpretatieverschillen zich op. "Het wordt daarom hoog tijd voor het eerste internationale emoji-woordenboek", zegt Zilinskiene. Ze heeft al contact gelegd met taalkundigen aan Britse, Franse en Duitse universiteiten, met wie ze een raamwerk voor het boek in elkaar wil timmeren.

Vacature: emoji-vertaler

Tegelijk is Zilinskiene bezig om 's werelds eerste professionele emoji-vertaler te werven, voor een klant die zijn dagboeken in emoji wil laten omzetten. Eind vorig jaar plaatste de directrice een advertentie op een vacaturesite. Nu worstelt ze zich door een onverwacht hoge stapel van ruim vijfhonderd aanmeldingen heen. Er zitten academici tussen, maar ook enthousiaste gebruikers. De gelukkige mag straks de dagboeken vertalen en elke maand een rapport schrijven over trends en ontwikkelingen in emoji-land.

Overdreven? Absoluut niet, vindt Zilinskiene: "Emoji is de snelst groeiende taal ter wereld. Er bestaan al meer dan tweeduizend verschillende symbolen. Dat is twee keer zoveel als het aantal hiërogliefen in het Oude Egypte. Verder zie je emoji's steeds vaker opduiken in formele documenten, zelfs in juridische dossiers. Het is al verschillende keren gebeurd dat rechters en advocaten zich moesten buigen over de vraag of bijvoorbeeld een verstuurde pistool-emoji kon dienen als bewijs in een bedreigingszaak."

'Te beperkt'

Zo heeft emoji zich in snel tempo ontwikkeld tot een echte taal, zegt Zilinskiene. Maar daar gaat lang niet iedereen in mee. Taalkundigen twisten al geruime tijd over de vraag in hoeverre je het nieuwe plaatjesschrift moet beschouwen als een taal. Veel experts vinden de icoontjes te beperkt om ze zo'n hoge status te verlenen.

Het 'lachende kakje' betekent voor een Japanse emoji-gebruiker zoveel als 'geluk'. Beeld rv
Het 'lachende kakje' betekent voor een Japanse emoji-gebruiker zoveel als 'geluk'.Beeld rv

Critici wijzen er bijvoorbeeld op dat de betekenis van een emoji vaak per gebruiker verschilt, terwijl een taal toch een minimum aan vastigheid vereist. Een andere zwakke plek zou zijn dat emoji niet wordt gesproken. Maar die beperking geldt net zo goed voor gebarentaal, wat wel degelijk een taal is. Dan zijn er nog deskundigen die emoji geen taal vinden omdat het gebruik ervan niet natuurlijk van ouders op kinderen wordt overgedragen. Andere experts vinden dat geen punt; zij prijzen emoji juist als de eerste taal die andersom wordt overgedragen, van wifi-minnende whizzkids op hun digibete ouders.

Geen grammatica

Maar het zwaarstwegende bezwaar tegen emoji als taal is toch wel dat emoji's geen grammatica zouden kennen. Denk aan een vaste woordvolgorde of naamvallen, die we nodig hebben om een onderwerp te onderscheiden van een lijdend voorwerp. Denk aan voorzetsels en voegwoorden, cruciaal om iets in de tijd te plaatsen of om een oorzaak-gevolgrelatie weer te geven. Zonder dit gereedschap is het nagenoeg onmogelijk om complexe ideeën te formuleren.

Vandaar de brede scepsis over emoji als taal, door de Canadese taalkundige Gretchen McCulloch snedig samengevat in een tweet. "Nieuwe regel", schreef ze: "Mensen die willen zeggen dat emoji een taal is, moeten die bewering volledig in emoji's doen. Dat zou geen probleem moeten zijn als ze gelijk hebben."

'Geen Frans of Engels, wel een beeldtaal'

Deze tweet was in feite een frontale aanval op Vyvyan Evans, hoogleraar taalkunde aan de Bangor Universiteit in Wales. Evans was degene die het welles-nietesdebat anderhalf jaar geleden lanceerde, toen hij emoji's op de BBC 'de snelst groeiende taalvorm ter wereld' noemde. De hoogleraar staat nog steeds achter die bewering, ondanks alle kritiek die hij over zich heen kreeg. Hij zal zijn opvattingen binnenkort uitgebreid verdedigen in zijn boek The Emoji Code, dat later dit jaar uitkomt. Aan de telefoon geeft hij nu alvast een voorzet.

De dansende bunny-meisjes: voor ons een leuke 'girls night out', in Japan symbool voor de seksueel onderdanige vrouw. Beeld rv
De dansende bunny-meisjes: voor ons een leuke 'girls night out', in Japan symbool voor de seksueel onderdanige vrouw.Beeld rv

"Kijk, emoji is natuurlijk geen Frans of Engels", begint Evans voorzichtig. Maar je kunt het volgens hem wel degelijk gebruiken als taal: als een 'beeldtaal'. "Want een taal is niets anders dan een communicatiesysteem met twee elementen: vocabulaire en grammatica. Met dat eerste zit het bij emoji sowieso wel snor, want de icoontjes staan voor woorden."

Woord van het Jaar: smiley met vreugdetranen

Het gezaghebbende Oxford Dictionary heeft de smiley-met-vreugdetranen in 2015 zelfs uitgeroepen tot Woord van het Jaar. Emoji's hebben dus een erkende woordstatus. Alleen is hun aantal nogal beperkt, erkent Evans. "We hebben nu ruim tweeduizend emoji's, terwijl de gemiddelde Brit 30.000 Engelse woorden kent. Maar het begin is er."

Dan de grammatica. Ook op dat punt scoort emoji volgens Evans prima, ondanks alle kritiek. "Het is heel goed mogelijk om emoji een grammaticaal systeem te geven", zegt hij. "Het bewijs: er zijn al verschillende boeken vertaald in emoji, met behulp van basale grammatica." De vertalers gebruikten bijvoorbeeld de olifant-emoji als versterker, om 'veel' of 'enorm' uit te drukken. Het meisje met de gekruiste armen diende als de ontkenner 'niet' of 'geen', en de paperclip verving het voegwoord 'of'.

Emoji Dick

Op deze manier vertaalde de Amerikaanse kunstenaar Joe Hale in 2015 Alice in Wonderland van Lewis Caroll: 27.500 woorden in 25.000 emoji's. Twee jaar eerder bracht de creatieve Amerikaanse ICT'er Fred Benenson al Emoji Dick uit, de icoontjesversie van Herman Melville's walvisklassieker Moby Dick. En nu zijn er zelfs mensen bezig met het emojificeren van de Bijbel.

Een begin van een vertaling van de Bijbel naar emoji. Beeld Bible Emoji
Een begin van een vertaling van de Bijbel naar emoji.Beeld Bible Emoji

Tegenstanders van de emoji-als-taal-gedachte zijn niet onder de indruk. Die zogenaamde emoji-vertalingen, sneren zij, zijn niet meer dan gemankeerde rebussen die je alleen begrijpt met het origineel ernaast.

Meer toevoeging dan substituut

Maar voor Evans vormt deze moeilijkheidsgraad geen argument tegen de talige kracht van emoji. "Je zult emoji moeten leren, net als elke vreemde taal. En ja, dat kost moeite."

In de praktijk zullen maar weinigen zover willen gaan, verwacht Evans. "De meeste mensen gebruiken emoji's namelijk niet als substituut voor taal, maar eerder als een toevoeging aan hun tekst. Ze geven er de emotie mee aan, zodat de ontvanger het bericht beter begrijpt. Ironie begeleiden we daarom met de knipogende smiley. En als je whatsappt 'Ik heb net mijn hoofd gestoten' met een glimlachende emoji erbij, ben je er een stuk beter aan toe dan met 'Ik heb net mijn hoofd gestoten' met een icoontje dat een grimas trekt.

'Enorme stap voorwaarts'

Emoji worden daarom wel vergeleken met gebaren, gezichtsuitdrukkingen en intonatie: de non-verbale middelen die we bij direct contact inzetten om onze boodschap over te brengen. Die middelen waren we kwijtgeraakt met het oprukken van de digitale communicatie, en nu brengen we ze in sneltreinvaart terug in het spel.

"Dus of je emoji's nu een taal noemt of niet", besluit Evans, "ze vormen sowieso een enorme stap voorwaarts in de moderne communicatie. Ik denk niet dat we ze nog snel zullen kwijtraken."

Emoji's als bewijs in de rechtbank

Vorig jaar kreeg een 22-jarige Fransman van de rechtbank in Valence drie maanden cel en een boete van 1.000 euro omdat hij zijn ex-vriendin overspoeld had met boze sms'jes, waarvan er één eindigde met een pistool-emoji. De vriendin voelde zich bedreigd, kreeg nachtmerries en durfde nauwelijks meer de stad in.

Omdat zulke emoji-bedreigingen steeds vaker voorkomen, bijvoorbeeld tegen politieagenten, heeft Apple zijn pistool vorige zomer veranderd in een waterpistool. Betutteling, vonden veel gebruikers. Zijn bom en dolk heeft Apple overigens gewoon gehandhaafd, dus digitale dreigers hebben nog genoeg wapentuig over.

De Engelse voetballer Adam Johnson kreeg zes jaar gevangenis voor digitaal kinderlokken en seks met een minderjarige. Hij stuurde deze emoji naar het meisje. Beeld rv
De Engelse voetballer Adam Johnson kreeg zes jaar gevangenis voor digitaal kinderlokken en seks met een minderjarige. Hij stuurde deze emoji naar het meisje.Beeld rv

Ook de Engelse voetballer Adam Johnson kwam vorig jaar in het nauw door een emoji. Hij had seks gehad met een minderjarig meisje (15). Toen ze hem whatsappte dat ze nog geen 16 was, antwoordde hij met het aapje dat zijn handen voor zijn ogen houdt, ofwel: ik weet zogenaamd van niks.

Voor de rechter hield Johnson vol dat hij de betekenis van het symbool niet kende. Gewoon een grappig plaatje, dacht hij. De voetballer kreeg uiteindelijk zes jaar cel voor digitaal kinderlokken en seks met een minderjarige.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234