Vrijdag 23/07/2021

InterviewSteven Laureys

‘We moeten opletten dat we als wetenschappers niet de prostituees van de farma-industrie worden’

Steven Laureys: 'Ik zie meditatie als gymnastiek voor je hersenen.' Beeld Wouter Van Vooren
Steven Laureys: 'Ik zie meditatie als gymnastiek voor je hersenen.'Beeld Wouter Van Vooren

Mediteren tijdens het autorijden, het ontbijt of de zoveelste wandeling? Het kan allemaal volgens neuroloog Steven Laureys. Met de internationale uitgave van zijn No-nonsense meditatieboek wil hij ook de overgebleven meditatiesceptici over de streep trekken. ‘We moeten opletten dat we als wetenschappers niet de prostituees van de farma-industrie worden.’

“Normaal probeer ik mindful te rijden. Maar goed, tijd uitsparen door twee dingen tegelijk te doen, is soms ook nodig”, zegt neuroloog Steven Laureys als hij me vanuit zijn auto opbelt. Anders dan je zou verwachten van een auteur die net een internationale heruitgave van zijn No-nonsense meditatieboek heeft uitgebracht, holt de hersenwetenschapper van de ene teleconferentie naar het volgende labo.

Laureys is hoofd van de breinkliniek van het universitair ziekenhuis in Luik, leidt het interdisciplinair onderzoekscentrum GIGA Consciousness, codirigeert op afstand neurologische onderzoekscentra in China en Canada. Hij werd internationaal bekend met de ontdekking dat er bij veel niet-responsieve comapatiënten, die door veel artsen werden opgegeven, toch nog een vorm van bewustzijn is. Op zijn schouw prijken de prestigieuze Prijs Generet en de Francquiprijs. Nu leidt hij onder meer onderzoeken waarmee hij de hersenen van astronauten bij vertrek en thuiskomst vergelijkt, en gaat hij na welke onderscheidende kenmerken je in de hersenen van topondernemers kunt waarnemen.

Komt u zelf nog een beetje aan mediteren toe?

(lacht) “Minder dan ik zou willen. In juli vertrek ik op retraite, waarbij je van ’s ochtends tot ’s avonds niks anders doet. Maar ik moet toegeven dat het in het dagelijkse leven, zeker met vijf kinderen, een constante evenwichtsoefening is. In mijn meditatieboek en oefenboek is de centrale boodschap: doe gewoon wat je kan, of het nu tien minuutjes of een uur per dag is. Ik heb zelf niet de tijd om hele dagen op mijn matje te zitten, dus probeer ik doorheen de dag momenten in te plannen waarop ik dingen bewuster doe.

“Toch vind ik eigenlijk dat ik te hard werk. Mijn vrouw zegt weleens: ‘Je zou je boeken beter zelf nog eens lezen.’ En ze heeft overschot van gelijk. Volgend jaar gaan we daar verandering in brengen: dan verhuizen we naar Canada. Ik ga er wel aan de slag als prof en blijf van op afstand aan Luik verbonden, maar het is toch met de bedoeling om daar dingen anders te doen. Ik wil er werken aan het volgende boek, veel de natuur intrekken, en vooral meditatie moet weer centraal staan.”

Wie Laureys als jonge wetenschapper kende, zou vandaag verbaasd opkijken. Toen een kwarteeuw geleden zijn mening gevraagd werd over meditatie, antwoordde de hersenwetenschapper dat het “een hype uit de blaadjes en van op het internet was”. Alles veranderde toen hij er in 2012 na een onverwachte scheiding plots alleen voor stond. Hij vluchtte in alcohol, sigaretten en slaappillen.

“Ik had jaren alleen in kennis geïnvesteerd, maar met al die studies en boeken kon ik niets. Geen pilletje, zalfje of operatie zou me helpen", schrijft hij in zijn boek. Tot zijn eigen verbazing zetten yoga, en later ook meditatie, hem wel weer op het goede pad. Met zijn boek wil hij mensen inspireren om hetzelfde te doen. Hij haalt er hardnekkige mythes over meditatie onderuit, maakt wetenschappelijke zijsprongetjes en geeft vooral eenvoudige oefeningen voor elke aspirant-meditator. “Door toegankelijk te vertellen wat meditatie echt doet, hoop ik dat mensen ophouden om het als iets zweverigs te zien”, zegt Laureys. Zo gaat veel aandacht in het boek uit naar zijn onderzoek naar de hersenen van de Tibetaanse monnik en dalailamavertaler Matthieu Ricard.

In welke mate kunnen de staat van zijn hersenen ons iets leren over de effecten van meditatie? Je moet natuurlijk al een apart karakter hebben om meer dan 60.000 uur van je leven al mediterend door te brengen.

“Dat is zeker zo. Ik zie meditatie als gymnastiek voor je hersenen. Net zoals je op fysiek vlak veel van topsporters kunt leren, kun je over de werking van de hersenen veel leren van een ervaren meditator als Ricard. Maar vergis je niet: al na acht weken mediteren zie je ook bij gewone stervelingen al gelijkaardige veranderingen in de hersenen, bijvoorbeeld in gebieden die verantwoordelijk zijn voor je zelfcontrole, je aandacht, je emoties. Iedereen kan daar dus positieve effecten van ondervinden.”

Toch is meditatie nog altijd niet van haar zweverige imago af geraakt. Toen u aan uw boek begon, waarschuwden collega’s dat u hiermee uw reputatie op het spel zou zetten. Hoe groot is de scepsis onder wetenschappers nog?

“Er heerst nog steeds een zwart-witbeeld. Veel artsen, bijvoorbeeld zij die zelf al met een burn-out te maken hebben gehad, vinden het fantastisch. Anderen vragen je resoluut waar je je toch mee bezig houdt. Helaas kun je moeilijk ontkennen dat we ook als wetenschappers onderhevig zijn aan wat er in de industrie speelt.”

U doelt op de invloed van de farmaceutische sector?

“Inderdaad. Pas op: Ik ben ontzettend blij dat de farmaceutische industrie er is. We appreciëren dat nog onvoldoende, zoals je nu ziet met de vaccins. Tegelijk is dat natuurlijk een industrie die dezelfde waarden heeft als een bedrijf als Volkswagen.

Laureys: 'Die expertencommissie, daar zit welgeteld één psycholoog in. Ik heb alle respect voor virologen, maar ik vind dat er te veel vanuit die hoek naar de crisis werd gekeken.'
 Beeld Wouter Van Vooren
Laureys: 'Die expertencommissie, daar zit welgeteld één psycholoog in. Ik heb alle respect voor virologen, maar ik vind dat er te veel vanuit die hoek naar de crisis werd gekeken.'Beeld Wouter Van Vooren

“Helaas heeft dat ook een invloed op de wetenschappelijke artikels die gepubliceerd worden, maar ook op de onderwerpen die besproken worden op wetenschappelijke congressen. Daar blijft de aandacht voor niet-farmaceutische behandelingen erg beperkt. We moeten opletten dat we als wetenschappers niet de prostituees van de farma-industrie worden.”

De wetenschappelijke aandacht voor meditatie is het afgelopen decennium toch enorm toegenomen?

“Zeker, maar structureel is er nog weinig veranderd. Voor zover ik weet, wordt in geen enkele geneeskundige opleiding in België aangeleerd hoe je aandacht voor je emotioneel welzijn moet hebben, hoe je naar jezelf moet luisteren. Mensen zijn vervreemd van hun lichaam. Ik merk het ook in mijn praktijk. Ik ontvang mensen met zware hoofdpijn, met slaapstoornissen, Parkinson... We weten dat lichaam en geest elkaar beïnvloeden, en dat voortdurende stress al die problemen alleen maar erger maakt. Toch vragen ze vaak om een ‘quick fix’: een slaappil of antidepressiva. Ze proberen zichzelf in slaap te sussen of hun emoties te verdringen, maar vroeg of laat komen die toch weer bovendrijven.”

Ons mentaal welzijn is er sinds corona niet bepaald op vooruitgegaan.

“We zijn er inderdaad met de neus op gedrukt hoe kwetsbaar we zijn. Tegelijk is het schrijnend hoe weinig aandacht er aan mentaal welzijn werd gespendeerd. Neem die expertencommissie: daar zit welgeteld één psycholoog in. Ik heb alle respect voor virologen, maar ik vind dat er – vooral in Vlaanderen – te veel vanuit die hoek naar de crisis werd gekeken. De nevenschade is ook reëel: het aantal jongeren dat in een depressie is beland of aan de slaappillen zit, is niet te overzien.”

Wat hadden we dan anders kunnen doen? Vergelijkende studies hebben aangetoond dat de landen met de strengste maatregelen net de minste nevenschade hadden.

“Ik ben er niet van overtuigd dat daar een causaal verband is. Waar het me om gaat, is dat we verder kijken dan wat er zich in het ziekenhuis afspeelt. Ik ben zelf zorgmedewerker, ik heb op intensieve gewerkt. Maar ik snap ook dat mensen sociale dieren zijn. Ik heb veel oudere mensen gehoord die zeiden: ik zou nog liever sterven dan dat ik mijn (klein)kinderen niet meer zie. Als een lockdown dan de enige oplossing is, getuigt dat van weinig creativiteit. Een epidemie van deze grootte vergt een multidisciplinaire aanpak. Er zijn heel wat mensen die bijvoorbeeld in de ouderenzorg werken, of in de jeugdwerking actief zijn en met goeie ideeën kwamen, toch werd daar amper iets mee gedaan. Ook mijn kinderen zeggen dat er amper naar hen werd geluisterd, zelfs op school. Ja, dan krijg je dingen als La Boum.

“De dramatische cijfers op vlak van mentaal welzijn tonen vooral ook aan dat we al jaren te weinig inzetten op preventie. Kennisvergaring, daar draait het allemaal om. We doen onderzoek naar hoe we ons brein kunnen upgraden, Tesla-oprichter Elon Musk wil onze breinen in computers inpluggen. Maar voor onze emoties, ervaringen, het emotionele en intuïtieve hebben we amper aandacht. Terwijl het nu toch duidelijk geworden is dat we allesbehalve machines zijn.”

U pleit onder meer om meditatie verplicht op school aan te leren.

“Ja natuurlijk. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben we les lichamelijke opvoeding, waarom doen we niet hetzelfde voor ons mentaal welzijn? Geen van mijn kinderen heeft geleerd hoe ze naar zichzelf moeten luisteren, hoe ze met anderen moeten omgaan. Volgens mij gaan we ons over twee generaties afvragen: ‘Waarom hebben we dat niet gedaan?’ Ik zeg niet dat dat alles zou oplossen. Ondanks de lessen LO zijn we ook nog lang niet van obesitas af. Maar het zou wel een stap in de goede richting zijn.”

Toch vraag ik me af of dat voor iedereen effect kan hebben. Kan een horeca-uitbater die dit jaar zijn levenswerk verloren is, dat verlies leren aanvaarden door dagelijks een kwartiertje op een kussentje te zitten?

“Het is geen toverstokje natuurlijk. Als ik op mijn praktijk een moeder in de ogen kijk wier zoon net in een niet-responsieve staat beland is na een coma, ga ik niet zeggen: ‘Je moet het loslaten.’ Zo makkelijk is dat niet. We moeten dan vooral luisteren. Meditatie leert je wel anders om te gaan met je gedachten. Het leert dat je emoties vergankelijk zijn, dat je er afstand van kunt nemen. Ik vergelijk meditatie met een sushibar: je kunt ervan proeven en hier en daar iets meenemen dat jou ligt. Bij mijn eigen scheiding en professionele stress heeft me dat toch geholpen. Ik hoor vaak van mensen die iets heel traumatiserend hebben meegemaakt, dat ze het jammer vinden dat ze dan pas meditatie leerden kennen.”

Meditatie kan je beter in staat stellen om je emoties te beheersen, schrijft u. Maar soms kan het toch nuttig zijn om je kwaad te maken? Een Greta Thunberg die zich niet neerlegt bij het gebrek aan daadkracht bij regeringsleiders, zorgt in de ogen van velen net voor positieve verandering.

“Het is helemaal niet zo dat meditatie je tot een mak lammetje maakt. Toen China Tibet binnenviel, heeft de dalai lama niet zijn andere wang aangeboden of dat zomaar aanvaard. Nee, hij is net een van de vurigste verdedigers van de Tibetaanse zaak.

“Meditatie is niet alles aanvaarden, het is vooral aandacht hebben voor wat zich afspeelt in je hoofd. In plaats van je emoties te verdringen, ga je bij jezelf na hoe je je echt voelt op je werk, op school of in je relatie. Daar word je net assertiever van en dan kun je actie ondernemen. Maar dan wel actie zonder automatisme of impulsiviteit, maar met de gerichtheid van iemand die er bewust over heeft nagedacht.”

Welke belangrijke vragen zijn nog onopgelost op vlak van meditatie en ons bewustzijn?

“Oh, ik denk niet dat ik snel zonder vragen ga zitten. (lacht) Nu onderzoeken we welke types meditatie voor welke soort patiënt het meest effect kunnen hebben, en hoe zich dat bijvoorbeeld verhoudt tot autohypnose of trance. Ook onderzoeken we hoe meditatie bijvoorbeeld kan helpen in het omgaan met kanker.

“Op een dieper niveau zijn er nog heel wat vragen waar we nog totaal geen antwoord op hebben. Na vijfentwintig jaar en meer dan vijfhonderd papers over bewustzijn hebben we met het team bijvoorbeeld nog geen flauw idee waar onze gedachten vandaan komen. Geloof me: het interne universum is oneindig, net zoals dat erbuiten.”

Hoe heeft meditatie uw kijk op de hersenwetenschap veranderd?

“Het heeft me als wetenschapper minder arrogant gemaakt, denk ik. Vroeger dacht ik dat je alles tot wetenschap en kennis kon reduceren. Dan zag ik een regenboog en wou ik weten hoe die precies in elkaar zit. Maar ik heb geleerd dat je bij sommige dingen alleen maar verwonderd kunt zijn. Ik gruwel van sommige wetenschappelijke boeken waarin met veel zwier geponeerd wordt welke stofjes tot welke gedragingen leiden, terwijl we nog zo ongelooflijk veel helemaal niet weten. Kun je iets als de liefde reduceren tot oxytocine of dopamine die vrijkomen? Dat denk ik niet. Ik houd van mijn vrouw en ben blij dat ik niet echt weet waarom.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234