Zondag 08/12/2019

Interview

“Wat is er mis met incest tussen twee volwassenen die het allebei willen?”

Beeld pexels

Gevoelens van weerzin vormen steeds vaker een basis voor politieke en rechterlijke beslissingen. Volgens psychologe Debra Lieberman is die emotie echter een slechte raadgever. “Zonder rationele onderbouwing leidt een breed gedeelde persoonlijke weerzin tot vreselijke excessen.”

Wij, mensen, hebben het vermogen om weerzin te voelen. Het borrelt op als we worden geconfronteerd met verrot fruit of pus. Op die manier vervult walging een evolutionaire functie: ze leert ons om op onze hoede te zijn. Het gaat echter verkeerd wanneer we 'vies' verwarren met 'verkeerd', zegt Debra Lieberman (45), professor psychologie aan de universiteit van Miami.

In haar boek Objection voert ze aan dat het gevoel van weerzin is doorgedrongen in de rechtspraak en de politiek: beleidsmakers gebruiken het om kwetsbare groepen uit te sluiten, advocaten om verdachten te veroordelen, rechters om hun oordeel kracht bij te zetten. Weerzin kan nuttig zijn om ons te wijzen op iets wat onze kansen op overleving en voortplanting bedreigt. Maar, zo waarschuwt Lieberman, we mogen ons er niet door laten leiden om te verbieden en te bestraffen. 

Hoezo speelt weerzin een rol bij de totstandkoming van onze wetten?

Debra Lieberman: “Lange tijd waren er wettelijke regels en bepalingen die homoseksualiteit strafbaar stelden. In veel landen is dat nog altijd het geval. Waarom? Alleen maar omdat onze persoonlijke weerzin over wie wel en niet geldt als een geschikte seksuele partner zijn weg heeft gevonden in het strafboek.”

We kunnen onze weerzin ook opzijschuiven: homoseksualiteit wordt in steeds meer landen geaccepteerd.

“Dat klopt. Vaak helpt het als een benadeelde groep groter en zichtbaarder wordt. Dat is gebeurd toen homo's uit de kast kwamen. Opeens konden je collega's of buren homoseksueel zijn. Zo'n besef kan in korte tijd leiden tot tolerantie. Ook veel conservatieve gelovigen die het idee van homoseksualiteit nog altijd afstotelijk vinden, zien er geen bezwaar in dat het wordt toegestaan. Zij hebben een stap vooruit gezet in hun denken. Voor hen is homoseksualiteit zoiets geworden als gestoofde tomaten: je kunt die vies vinden, maar als er mensen zijn die ze wél lekker vinden, ga je ze niet verbieden of die mensen bestraffen. Legalisering van gestoofde tomaten betekent vanzelfsprekend niet dat iedereen ze ineens lekker móét vinden, of ze massaal gaat eten. Toen homoseksualiteit uit de criminele sfeer werd gehaald, stonden er niet opeens hordes heteroseksuele mannen klaar om eindelijk onbekommerd de herenliefde te bedrijven. Datzelfde geldt natuurlijk voor incest.”

Debra Lieberman.

 Pardon?

“Datzelfde geldt voor incest. Waarom is incest verboden als het plaatsvindt tussen twee volwassenen die het allebei willen?”

Ehm... nou...

“Hier wordt het wat ongemakkelijker, nietwaar? Wel, laat me u vertellen over een geruchtmakende zaak in Duitsland. Een jongen uit een probleemgezin werd al op jonge leeftijd geadopteerd en groeide op zonder contact met zijn biologische familie. Hij was 24 toen zijn moeder overleed, waarna hij toevallig zijn zus ontmoette, die hij nooit eerder had gezien. Ze kregen een relatie en daar kwamen vier kinderen uit voort. De man kreeg daarvoor een gevangenisstraf. Waarom is de seksuele relatie tussen die twee volwassen familieleden illegaal?”

Omdat er een verhoogde kans is op afwijkingen bij de kinderen?

“Maar zou het dan wél mogen als ze anticonceptiemiddelen hadden gebruikt? Vrouwen die ouder zijn dan 40 hebben eveneens een verhoogde kans op afwijkingen bij hun kinderen. Mogen zij dan ook geen kinderen meer krijgen?”

We voelen instinctief een sterke afschuw voor seksueel contact met onze familieleden.

“Precies! Die afschuw is onderdeel van ons biologisch mechanisme om inteelt te voorkomen. Dat mechanisme zien we ook bij andere dieren en zelfs bij planten. Maar het is niet altijd waterdicht. Kennelijk gebeurt het soms dat volwassen mensen seksueel opgewonden raken van een naast familielid, en niet alleen als ze vanaf de geboorte gescheiden zijn. We zien het bij vaders en dochters, maar het komt ook voor tussen broers en zussen, en soms tussen moeders en zonen. Zulke gevallen doen de meesten van ons gruwen. Het is ook heel makkelijk om te bepalen dat álle seksuele contacten tussen familieleden immoreel zijn, en dat we ze moeten bestraffen. Ik ben het daar niet mee eens wanneer het gaat om volwassenen die dat doen met wederzijdse instemming.”

Daar staat u vast alleen in.

“Nee, hoor. Naar aanleiding van de zaak met de geadopteerde jongen stelde de Duitse Ethische Raad dat de criminalisering van seksuele relaties tussen volwassen broers en zussen hun fundamentele vrijheden schendt. De raad adviseerde om de wet te versoepelen.”

En waarom zou u dan niet ook pedofilie tolereren?

“Juridisch en psychologisch gezien zijn kinderen niet in staat om toestemming te geven. Ik heb het hier dus uitdrukkelijk níét over seksueel misbruik van kinderen, of over dwang. Maar incest tussen volwassen familieleden, met wederzijdse toestemming? Waarom zou je onder die voorwaarden welke seksuele relatie dan ook verbieden? Als we het schrappen uit het strafboek zullen broers en zussen heus niet massaal met elkaar het bed induiken.”

Chimpansees

Ook politici spelen in op onze gevoelens van afschuw, legt Debra Lieberman in haar boek uit. Studies tonen aan dat het opwekken van weerzin een negatieve houding ten opzichte van immigranten stimuleert. In een Nederlands onderzoek uit 2014 zagen deelnemers foto's van maden op een stuk vlees of van een man wiens ingewanden openlagen na een ongeval. Hoe sterker de walging, hoe groter de kans dat ze immigratie afkeurden. Daarom lopen kwetsbare groepen volgens Lieberman gevaar zodra we ons afgrijzen meenemen in de politiek.

“Donald Trump spreekt over immigranten uit shithole countries. Om te zeggen dat mensen uit bepaalde landen afschuwelijk zijn, gebruikt hij dus afschuwelijke taal. Trump voedt het idee dat die mensen gebruik zullen maken van onze voorzieningen. Daarmee doet hij hetzelfde als chimpansees. Die zijn alert op indringers die de hiërarchie en rust kunnen verstoren: zodra ze het idee hebben dat ze bedreigd worden, slaan de mannetjes erop los. Datzelfde mechanisme zien we terug in ons wantrouwen voor anderen die aanspraak willen maken op onze rijkdom. Daarom bewaken we onze grenzen, zoals mannetjeschimpansees. Wie is dan het eerste slachtoffer als we ons bedreigd voelen? Niet onze eigen familie, en ook niet de invloedrijke mensen met status en macht. De eerste slachtoffers zijn buitenstaanders en mensen die lager staan op de maatschappelijke ladder.”

Wat heeft weerzin daarmee te maken?

“Als onze eigenwaarde wordt bedreigd, willen we duidelijk laten blijken dat we niet zijn zoals die buitenstaanders. Dat kan door weerzin op te wekken. Als de jacht op een bepaalde groep is geopend, en als jou wordt gevraagd of jíj allochtoon bent, of homo, of vlees eet of rookt, dan zeg je: 'Wie, ik?! O, nee! Bah, natúúrlijk niet!' Weerzin zorgt ervoor dat je je scherp kunt afzetten tegen een gemarginaliseerde groep die als zondebok wordt gezien.”

Als iets zo veel afkeer oproept bij een groot deel van de bevolking, waarom is het dan verkeerd om ertegen op te treden?

“Onze persoonlijke gevoelens van afkeer zijn geen reden om een ander te beperken in zijn vrijheid. Stel dat ik foie gras weerzinwekkend vind, dan is het aan mij om geen foie gras te eten. Maar waarom zou ik dan mensen mobiliseren om foie gras illegaal te maken, zodat niemand het nog mag eten?”

Omdat ganzen op gruwelijke wijze worden vetgemest.

“Dan moet je bepaalde praktijken in de voedingsindustrie verbieden, niet het voedsel. Afkeer is een kwaadaardige emotie die tot doel heeft anderen te criminaliseren. Bedenk dat niet heel lang geleden Duitsers massaal oordeelden dat Joden weerzinwekkend waren, en Bosnische Serviërs wilden een etnische zuivering van Kroaten, en in Myanmar worden moslims opgejaagd. Zonder rationele onderbouwing leidt een breed gedeelde persoonlijke weerzin tot vreselijke excessen.”

Hoe moeten we reageren als iets onze afkeer oproept?

“Als je het een walgelijke gedachte vindt om de lakens te delen met je broer of zus, doe dat dan niet. Als je het walgelijk vindt om foie gras te eten, doe dat dan niet. We zullen een aantal wetten moeten herzien, zodat we toleranter en vrijer zijn.”

Hoe worden we toleranter?

“Door kennis te maken met mensen uit groepen die worden gecriminaliseerd, zoals is gebeurd bij homoseksuelen. Onderwijs is ook belangrijk. Op school kunnen we leren over andere ideeën en culturen, maar ook over hoe onze hersenen werken en waarom we zijn zoals we zijn. We beschikken over het vermogen om logisch na te denken, te redeneren en argumenten te vinden. We beschikken over een zee van kennis waarop we kunnen bouwen. We hóéven ons niet te laten leiden door biologische emoties en instincten.”

©Humo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234