Dinsdag 29/11/2022

AchtergrondWetenschapsvraag

Waarom zien sommige mensen zo slecht in het donker?

null Beeld Getty Images/Tetra images RF
Beeld Getty Images/Tetra images RF

Zodra het licht uitgaat, ziet de een haarscherp, en de ander geen hand voor ogen. Wat gebeurt er in onze netvliezen wanneer we iets bekijken in het donker? En waarom wennen sommigen veel sneller aan het duister dan anderen?

Enith Vlooswijk

Het netvlies in onze ogen bevat kegelvormige en staafvormige cellen. De staafjes zijn verspreid over het hele netvlies, terwijl de kegeltjes meer in het centrum zitten. Met de kegeltjes onderscheiden we kleuren en kunnen we scherp zien. Zij zijn actief in het volle licht. Staafvormige cellen komen juist in actie in het halfduister, maar geven geen kleuronderscheid. Vandaar dat ’s nachts alles grijs lijkt.

Gemiddeld kost het een paar minuten tot de staafjes in het donker in actie komen. Bij sommigen duurt dat echter wel een half uur en soms wennen hun ogen zelfs helemaal niet.

Heel soms komt dat door een gebrek aan vitamine A. Vitamine A zit in ons voedsel, in wortelen, spinazie, geitenkaas, boter, lever... De staafjes in ons netvlies bevatten pigment dat het licht opvangt en zonder vitamine A gaat dat pigment kapot. In dat geval zal het eten van extra vitamine A helpen. In westerse landen is een vitamine A-tekort echter zeer ongebruikelijk. Het is daarom onverstandig om zomaar een hoop vitamine A-supplementen te slikken. Een overdosis vitamine A is giftig en kan het zicht juist aantasten.

ZWAKSTE SCHAKEL

Ouderen lijden nogal eens aan staar (troebele ooglens) of glaucoom, een beschadiging van de oogzenuw. “Zij zien sowieso niet zo goed, maar hebben daar in het donker nog meer last van”, vertelt oogarts Noël Bauer van Maastricht UMC+. En dan zijn er nog mensen met nachtbijziendheid. In het donker verwijden onze pupillen zich om meer licht op te vangen, maar bij mensen met deze aandoening zorgt dit voor bijziendheid. “Ze kunnen daardoor in de auto wel het dashboard goed zien, maar niet de verkeersborden.”

Dat is best vervelend, maar ook behandelbaar. Dat ligt anders bij retinitis pigmentosa, een vorm van nachtblindheid waarbij er iets schort aan de staaf­vormige cellen. “De staafjes vangen lichtdeeltjes op met pigmentmoleculen, wat er uiteindelijk toe leidt dat er signalen naar de oogzenuw gaan”, zegt hoogleraar oogheelkunde Camiel Boon. “Maar het is een complexe kettingreactie, waar veel stappen met allerlei eiwitten en enzymen voor nodig zijn. De visuele cyclus is zo sterk als de zwakste schakel.”

Die zwakste schakel is vaak een ontbrekend of niet werkend eiwit, en in het geval van retinitis pigmentosa is de oorzaak een genetisch defect. Er zijn meer dan honderd verschillende genen die, wanneer ze niet of slecht werken, een rommeltje maken van de kettingreactie in de staafjes. Dit gebeurt bij zowat één op de drie- of vierduizend mensen en er is niks aan te doen.

KLEINE LETTERTJES

Sterker nog, het wordt alleen maar erger. Wat begint met slecht zien in het donker, verandert langzaam in een kokervisie, omdat de patiënt steeds minder functionerende staafjes heeft. “Het kan dus goed zijn dat mensen voortdurend tegen deuren en paaltjes oplopen, maar nog prima kleine lettertjes lezen”, vertelt Bauer. De kegeltjes in het oogcentrum werken immers nog wel. Alleen door een bril te dragen met gele glazen die alle contrasten wat versterken, zijn de gevolgen van nachtblindheid iets te verminderen.

Toch is er hoop op een behandeling. Wereldwijd wordt veel onderzoek gedaan naar gen­therapie om aangeboren oogaandoeningen te behandelen. Dat kan bijvoorbeeld door een werkende kopie van het defecte gen in de staafjes te plaatsen. Maar hoewel dergelijke genetische oplapmethoden sterk in opkomst zijn, duurt het nog zeker vijf tot tien jaar tot ze succesvol zijn toe te passen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234