Donderdag 27/01/2022

Voeding

Waarom sporten en diëten geen zin heeft als je wil afvallen

Wie wil afvallen is meer gebaat bij gezond eten dan bij diëten of sporten. Beeld THINKSTOCK
Wie wil afvallen is meer gebaat bij gezond eten dan bij diëten of sporten.Beeld THINKSTOCK

Op Canvas start vanavond een documentairereeks over onze verslaving aan fastfood enerzijds en de obsessie met ons lichaam anderzijds. Waar komt die tegenstelling vandaan? En wat kunnen we eraan doen? "Iedereen blijft maar focussen op de buitenkant, we zijn nog nooit zo geobsedeerd geweest door ons uiterlijk. We gaan duidelijk moeten maken dat het niet het uiterlijk is dat telt, maar de gezondheid", zegt voedingsdeskundige An Vandeputte.

Annick Joossen

Jezelf een paar uur lang afbeulen in de fitness en diezelfde avond een hamburgermenu bestellen in een fastfoodrestaurant, je bent niet de enige die zich daar weleens aan bezondigt. Steeds meer mensen worstelen met hun gewicht, maar tegelijk zijn loopwedstrijden en marathons allerhande populairder dan ooit.

Journalist Jacques Peretti ging in de BBC-documentaires 'The men who made us fat' en het vervolg 'The men who made us thin' op zoek naar de oorzaken van de toenemende zwaarlijvigheid enerzijds en de populariteit van diëten en fitnessabonnementen anderzijds. Volgens An Vandeputte, klinisch psycholoog, oprichter van de website eetstoornis.be en bestuurder van de vzw Eetexpert, is die tegenstelling te kaderen in een historische evolutie.

"Rond 1900 aten we om te overleven. Na de Eerste Wereldoorlog gingen mensen eten om te genieten en om zichzelf te verwennen. Wat we toen konden eten was nog heel beperkt, maar na de industrialisering kregen we plots allerlei exotische producten op ons bord. Tegelijk vond er ook een technologische evolutie plaats, waardoor voedingswaren langer en beter bewaard konden worden. Rond de jaren 50 kwam er het eerste prototype van de microgolfoven, waardoor er tussendoor ook dingen opgewarmd konden worden. Al die elementen samen hebben er voor gezorgd dat het voedselaanbod sterk veranderd is."

"In de manier waarop we eten zien we dat generaties elkaar corrigeren. De zonen en dochters van die eerste generatie die sedentair ging te leven, zagen risico's van overeten en begonnen steeds meer aandacht te besteden aan hoeveel ze aten. In de jaren 60 kreeg je zo de 'Twiggy-generation', die massaal calorieën begon te tellen. De generatie daarna, de zogenoemde orthorexia generation van de jaren 80, reageerde daar dan weer op door te focussen op gezondheid. Ook daar kwam weer een reactie op, en zo zijn we beland in de situatie waarin we nu zitten. Het is dus niet alleen de verantwoordelijkheid van de voedingsindustrie. Het is veel complexer en heeft ook te maken met culturele modellen zoals het slankheidsideaal."

Wat de volgende reactie zal zijn, is nog koffiedik kijken, maar de trend lijkt nu vooral een terugkeer naar authentic food te zijn. "Er is al enkele jaren een neiging bezig om terug naar de natuur te gaan", zegt Vandeputte. "In het Witte Huis is Michelle Obama enkele jaren geleden begonnen met een groententuintje voor de kinderen. Zelf groenten kweken is enorm hip, volkstuintjes zijn ook bij jonge mensen een groot succes en op televisie zijn er verscheidene programma's over moestuinen. Maar authentic food is ook zelf je brood bakken en confituur maken... Het lijkt er op dat we in de richting gaan van smaakontwikkeling."

"Hierdoor zie je een kramp ontstaan tussen goed eten en tijdsgebrek. Zaterdag gaat iedereen naar de supermarkt om zich te bevoorraden en zondag is er dan een bijna symbolische gezinshereniging waarbij uitgebreid gekookt wordt. We vinden (samen) eten belangrijk, maar in de week hebben we daar door de files en lange werktijden geen tijd voor en grijpen we naar kant-en-klaarmaaltijden. Veel mensen proberen dat spanningsveld op te lossen door beter te letten op wat ze eten, en dan krijgen alle soorten gezondheidsprofeten ook veel meer impact."

"Dat spanningsveld tussen enerzijds proberen te letten op wat je eet en anderzijds het verliezen van controle is een erg interessant onderzoeksonderwerp. Er is nog veel niet over bekend, maar het is wel al duidelijk dat compenseren door middel van diëten geen oplossing is. Tegelijk zien we ook dat het BMI an sich niet zo belangrijk is. We moeten onze aandacht verleggen van de buitenkant naar de binnenkant en vooral kijken naar gezond gedrag. Er zijn mensen met overgewicht die veel fitter en gezonder zijn dan mensen met een normaal gewicht die niet bewegen of erg eenzijdig eten. Gewicht alleen is geen goede parameter, het is de levensstijl die belangrijk is."

De zogenoemde Twiggy generation - naar het sixtiesmodel Twiggy (foto) - ging massaal calorieën tellen. Beeld rv
De zogenoemde Twiggy generation - naar het sixtiesmodel Twiggy (foto) - ging massaal calorieën tellen.Beeld rv
null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Bewustmaking versus regulering

Over hoe die levensstijl veranderd moet worden, zijn experten het niet altijd met elkaar eens. Terwijl An Vandeputte pleit voor een bewustmaking van alle actoren, ook de consument, vindt voedingsexpert Patrick Mullie (VUB) dat de overheid een regulerende rol moet spelen. "Vette voedingsmiddelen moeten zwaarder belast worden. Er wordt in België jaarlijks 4 miljard euro uitgegeven aan frisdrank en snacks. Als een half miljard daarvan gebruikt wordt voor échte preventie, zoals het voorzien van gratis warme en gezonde schoolmaaltijden, kun je iets veranderen. Nu wordt dat geld gewoon geïnvesteerd in de multinationals."

Mullie wijst niet alleen de voedingsindustrie met de vinger, er spelen ook economische overwegingen. "Suiker is spotgoedkoop, geen wonder dat de voedingsindustrie er zoveel van blijft gebruiken. Er is een groot onevenwicht op de markten: ongezonde grondstoffen zoals suiker en vet zijn goedkoop en bevatten veel calorieën, waardoor ze aantrekkelijker worden. Mensen denken immers in hoeveelheden."

We weten allemaal dat een appel gezonder is dan een stuk chocolade, maar waarom is het dan zo moeilijk om aan de verleiding van een calorierijke snack te weerstaan? "Er spelen verschillende aspecten mee: psychologische processen, processen in de hersenen, marketingprocessen...", legt An Vandeputte uit. "Het heeft ook te maken met de beloningsgevoeligheid. Ongezonde snacks geven veel voldoening. Het gekraak van het zakje chips, de geur die eruit komt, het maakt het voor sommige mensen allemaal heel moeilijk om eraan te weerstaan."

Zij vindt dat een verandering op alle fronten moet komen, maar mogelijks moeten we weer beginnen bij het begin: goede voedingsgewoonten aanleren thuis. Dan kunnen de industrie, de overheid, de media en de zorg versterkend werken. "We zien al dat water aantrekkelijker wordt door het in hippe flesjes te verpakken. Sinds er ook hippere groentensnacks zijn, worden ze vaker meegenomen naar school. We mogen niet het gevoel hebben dat we gaan diëten. Als je groentensnacks eet omdat je het gevoel hebt dat je al die andere dingen niet mag eten, hou je het niet lang vol. Als je daarentegen kerstomaatjes eet omdat je het gewoon lekker vindt, lukt het wel."

"Het is een kwestie van bewuste keuzes leren maken, aanbod creëren en gewoontevorming. Je mag gerust nog chocolade eten, maar op een bewuste manier en in kleinere hoeveelheden zodat je er meer van geniet. Als we tegelijk ook bewuster gaan genieten van groenten en fruit, wordt dat ook meer sexy en gaan we dat ook verwerken in onze levensstijl. Er zijn nu al mensen die zonder bordje groenten bij hun eten het gevoel hebben dat ze iets missen. Het is een nieuwe gewoonte geworden."

Volgens Patrick Mullie heeft die aanpak echter gefaald. "We delen al twintig jaar brochures uit, maar we staan er nu nog slechter voor dan twintig jaar geleden. Ik geloof daar niet meer in. Je kunt de verantwoordelijkheid niet alleen bij de consument leggen, je moet hem ook een handje helpen."

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Geobsedeerd door het uiterlijk

Een andere tegenstelling is dat het aantal mensen met overgewicht blijft stijgen, terwijl tegelijk de populariteit van sportevenementen toeneemt. Volgens Patrick Mullie gaat het echter om twee verschillende groepen. "We zijn vooral sterk in het motiveren van mensen die al gemotiveerd zijn, maar zij die niks doen, bereiken we niet." Al is sporten ook niet zaligmakend. "Meer bewegen leidt opvallend genoeg ook soms tot meer verbruiken. Door meer te bewegen ga je ook meer consumeren", zegt Mullie, die de voedingsindustrie hypocriet noemt. "De voedingsindustrie zal gemakkelijk beweging stimuleren, daarmee raken ze immers niet aan de consumptie."

Volgens An Vandeputte moeten we dan ook dringend af van de veronderstelde link tussen afvallen en sporten. "Je moet niet sporten om calorieën te verbranden. Die link tussen eten en calorieën verbranden kan gemakkelijk leiden tot eetproblemen. Bovendien leidt sporten vaak net tot gewichtstoename, omdat er meer spieren worden gekweekt." Dat wil echter niet zeggen dat bewegen niet nodig is. "Bewegen en sporten is heel goed om gezond te leven. Eigenlijk zouden we zeker een half uur per dag moeten bewegen om ons lichaam goed te doen functioneren. Maar vanaf het moment dat we gaan bewegen om af te vallen, gaan we die naturel om met ons lichaam om te gaan, misbruiken en het te zwaar belasten."

Een interessante boodschap, maar tegelijk worden we nog steeds om de oren geslagen met reclame voor lightproducten en promoties voor fitnessabonnementen. "Dat is moeilijk, maar toch gaan we daarin moeten corrigeren", zegt Vandeputte. "Op een bepaalde manier zijn we daarin ook dikmakend bezig. Iedereen blijft maar focussen op de buitenkant, we zijn nog nooit zo geobsedeerd geweest door ons uiterlijk. We gaan een correctie moeten invoeren en duidelijk maken dat het niet het uiterlijk is dat telt, maar de gezondheid."

Zo'n verandering kan volgens Vandeputte niet worden opgelegd van bovenaf. "Ik geloof heel erg in het samen overleggen en het samen verantwoordelijk maken. Ik merk dat er nu al heel veel veranderd is in de industrie zonder regels van bovenaf. De industrie volgt ook wat er in de harten van de mensen aan het veranderen is. Als er nu meer gefocust wordt op gezond leven, gaat de industrie dat ook oppikken en vice versa."

Mullie is het daar echter niet mee eens. "Het is het doel van de voedingsindustrie om te verkopen en je kunt het hen niet kwalijk nemen dat ze reclame maken. Net om die reden vind je ook zoveel fastfoodzaken in de buurt van scholen. Het is aangetoond dat kinderen meer consumeren als er zo'n zaak in de buurt is. Het is de overheid die daar iets aan moet doen, spontaan zal het niet gebeuren."

Bovendien delen de voedings- en de dieetindustrie dezelfde belangen. "Ze hebben hetzelfde doel: winst maken. De behandeling van obesitas is in strijd met de markteconomie. Zolang groenten en fruit niet goedkoper worden, zal er niks veranderen. Het is inderdaad perfect mogelijk om in een fastfoodrestaurant een slaatje te bestellen, maar dat is dan wel even duur als een volledig menu met hamburger en frieten."

De documentairereeks 'The men who made us fat' is vanaf vanavond om 22.30 uur te zien op Canvas. De reeks 'The men who made us thin' start op 18 juni.

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234