Maandag 27/01/2020

Wetenschap

Waarom slaap je de eerste vakantienacht vaak zo slecht?

Beeld Thinkstock

Liggen we eindelijk in de tent of op een hotelkamer en dan kunnen we niet slapen. De lakens kunnen nog zo knisperen, de krekels nog zo rustgevend tjirpen, de volgende ochtend zijn we verre van uitgerust. Komt dat door de werkstress die nog in het hoofd zit? Het vreemde bed? Waarom slapen we de eerste vakantienacht vaak slecht?

Slaapwetenschappers kennen het verschijnsel al lang en hebben er zelfs een naam voor: het eerste-nacht-effect. Als zij in een laboratorium onderzoek doen bij proefpersonen, die daarvoor in een vreemd bed moeten slapen, tellen ze de resultaten van de eerste nacht meestal niet mee. Die wijken zo af van de andere nachten dat ze er niet op kunnen vertrouwen. De eerste nacht in een vreemde omgeving zijn bijna alle slapers een beetje op hun hoede, verduidelijkt Gerard Kerkhof, emeritus hoogleraar psychofysiologie. Vreemde geluiden, een aparte lichtval: ons brein blijft ongemerkt actiever om mogelijk gevaar te bespeuren.

De mens heeft in zijn eerste vakantienacht veel weg van vogels, die slapen met een oog open en een hersenhelft op scherp, zodat aanvallers snel kunnen worden geregistreerd. Amerikaanse wetenschappers beschreven vorig jaar in vakblad Current Biology tot in detail wat er in de hersenen gebeurde van proefpersonen die in een lab moesten slapen. In hun eerste nacht was sprake van een halfslaap, waarbij de rechter hersenhelft gewoon in slaap viel maar het linker deel actiever bleef. In de tweede nacht was dat verschil tussen de hersenhelften verdwenen. Een vreemd bed went kennelijk snel.

Advies van de Amerikaanse onderzoeksleider: neem je eigen kussen mee, dat voelt vertrouwd. In het persbericht bij de studie citeerde ze een Japanse wijsheid: 'Als je van kussen verandert, slaap je niet.' Opmerkelijk genoeg, zegt hoogleraar Kerkhof, blijken slechte slapers juist van dat eerste-nacht-effect te profiteren. "Eenmaal in bed, hebben zij vaak het idee: het zal wel weer niet lukken, een gevoel dat mede wordt opgeroepen door datzelfde bed waarin ze elke nacht wakker liggen. In een vreemde omgeving wordt die negatieve gedachtekoppeling doorbroken."

En dan, als we gewend zijn geraakt aan caravanbed of vakantiehuis, wordt het tijd voor een persoonlijk experiment, meent Kerkhof. De vakantie is dé periode om onze individuele slaapbehoefte vast te stellen. Geen wekker zetten, 's avonds niet in het licht van de iPhone turen en dan eens een tijdje de slaapduur bijhouden. Het resultaat zal in de buurt komen van de uitkomst van de befaamde wetenschappelijke campingexperimenten: proefpersonen die op een rustige camping kamperen, zonder klok en met louter het licht van kampvuur en zaklamp, slapen gemiddeld acht uur: ze gaan er 's avonds twee uur eerder in dan thuis en worden 's morgens vroeg wakker.

Als Kerkhof een lezing geeft, reageren toehoorders soms laconiek: 'Ik kom de dag prima door op 6,5 uur slaap', klinkt het dan, 'waarom extra tijd in bed verspillen?' We zijn vervreemd geraakt van onze natuurlijke behoefte, zegt Kerkhof: we spotten met de biologische klok door 's avonds op lichtgevende schermpjes te kijken, door 's nachts te werken, door 's morgens de wekker te zetten.

"Mensen met een slaaptekort beseffen niet dat ze een slaaptekort hebben. Ze weten niet dat ze onder hun niveau presteren, dat ze minder kunnen hebben. Het is de moeite waard om dat op vakantie voor jezelf uit te zoeken. Doe een vergelijkend onderzoek, geef jezelf ingewikkelde taken en kijk hoe je presteert bij uiteenlopende slaapduur. Meet ook hoe je je emotioneel voelt. Je kunt zoveel meer uit het leven halen met een uurtje extra slaap en het is zo jammer dat mensen dat vaak niet weten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234