Woensdag 01/12/2021

Wetenschap

Waarom mensen zo vatbaar zijn voor 'paranormaliteit' en bijgeloof

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Van helende handopleggingen tot chakra-zuiverende rituelen en telepathie: mensen geloven maar wat graag in alles wat met ogenschijnlijke 'paranormaliteit' te maken heeft. Dat blijkt dan weer geen wonder. "Geloven in bovennatuurlijke krachten is een vervelend neveneffect van de normale manier waarop ons brein werkt", zegt filosoof Johan Braeckman.

Mensen blijken een soort van 'voorliefde' te hebben om mee te gaan in alles wat kan wijzen op het bestaan van zogenaamd 'hogere richtinggevende machten'. En masse laten we ons verleiden door de schijnbare paranormale gaven van helderzienden en telepathische spreekbuizen. Nochtans zijn de meeste van die praktijken onomstotelijk te weerleggen als onwaar. Niet alleen de wetenschap weet voorlopig alle 'paranormale activiteiten' te doorprikken met een perfect logische verklaring, ook eerlijke illusionisten als James Randi en de Vlaamse Gili weten veel frauduleuze praktijken zonder pardon te ontmaskeren.

"Wat zogenaamd helderzienden of paranormaal begaafden doen, is handig gebruik maken van de wetten van de fysica en ons beperkt menselijk perceptievermogen", zegt Gili. "Ze tonen ons dingen waarvoor een perfect logische verklaring te vinden is, maar die niet onmiddellijk door ons gekend of doorzien kan worden, en ontkennen vervolgens het bestaan van die verklaring."

Gili. Beeld kos
Gili.Beeld kos

Feilbare perceptie

Zo blijken veel van de telepathische kunsten waar helderzienden zich op beroepen, het perfect logische resultaat van een aantal psychologische mechanismen en mentale sturingsprincipes. "De menselijke perceptie is erg feilbaar", zegt Wouter Duyk, cognitief psycholoog en docent aan de UGent. "Zo kunnen de menselijke hersenen maar een heel klein deel van wat we waarnemen ook echt omzetten in beeld. De zwarte gaten die tussen die 'shots' van perceptie in vallen, worden door de hersenen automatisch opgevuld." Daardoor zien we dus niet alleen behoorlijk veel niet, onze hersenen sturen het geheel ook nog eens zo aan dat we letterlijk zien wat we denken te zien.

Daarnaast staat de menselijke geest ook erg open voor suggestie. "Door het toepassen van simpele technieken kan je het menselijke onderbewuste zo aansturen, dat mensen precies zullen doen wat je verwacht dat ze zullen doen, en dit zonder dat ze dat zelf doorhebben", legt Gili uit. Tot slot zijn veel van onze mentale inhouden door iedereen die hier een goede kennis van bezit ook perfect af te lezen uit onze lichamelijke houding. "Op basis van cold reading slagen veel 'paragnosten' erin mensen te laten geloven dat ze door middel van telepathie of een goddelijke ingeving dingen weten, die ze normalerwijze niet zouden kunnen weten", zegt hij.

Deze combinatie aan factoren maakt ons mensen erg vatbaar voor misleiding en bedrog.

Natuurlijke patroonzoeker

Onze aanleg om ons door paragnosten in de luren te laten leggen, gaat echter ook nog verder dan dat. "De neiging om te geloven in paranormale krachten is een vervelend neveneffect van de manier waarop de menselijke hersenen in normale omstandigheden werken", zegt filosoof Johan Braeckman. "Ons brein is namelijk van nature uit voortdurend op zoek naar betekenisvolle verbanden."

Die voorliefde voor patronen lijkt dan weer ingegeven door ons overlevingsinstinct. "Zonder het leggen van verbanden zou het leven een overweldigende aaneenschakeling van chaos en losse impressies zijn." Dat zou ons bestaan niet alleen bijzonder onsamenhangend maken, het zou ook onze overlevingskansen er danig op achteruit doen gaan. "Iemand die de link tussen zijn naakte lichaam, de vriestemperatuur buiten en zijn koude rillingen niet kan leggen, zal immers niet bijster lang overleven", legt Braeckman uit.

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Overdive

Jammer genoeg is het menselijke brein zodanig sterk gericht op het zoeken en vinden van zulke oorzaakgevolg-relaties, dat we ook de neiging hebben ze te zien wanneer ze er helemaal niet zijn. "Denk bijvoorbeeld aan het zien van figuren in de wolken of het zien van Jezus' gezicht in de afdruk op een doek." Op die manier is het zien van paranormale banden, in feite niet meer dan het doorschieten van een diepmenselijk en nuttig instinct naar de verkeerde kant.

Bovendien blijken mensen bij het leggen van die oorzakelijke verbanden ook nog eens behoorlijk selectief en zelfbevestigend. Mensen concentreren zich vooral op wat goed loopt, de verschijnselen die het zogenaamd bovennatuurlijke patroon bevestigen, en vergeten de missers. "Wanneer een voetballer in twee opeenvolgende matchen scoort dankzij zijn zogenaamde geluksonderbroek, maar in de derde match geen goal kan maken ondanks het gelukkige onderstuk, zal hij zijn overtuiging niet bijstellen, maar excuses zoeken om het falen ervan te verklaren", zegt Braeckman.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Cognitieve valkuil

Eenmaal een bepaalde - al dan niet valse - overtuiging zich in iemands hoofd genesteld heeft, zal die daar dan ook nog maar moeilijk terug uit te halen zijn. Dit omschrijft Braeckman als de cognitieve valkuil van het paranormale. "Eenmaal mensen een bepaalde redenering hebben opgebouwd, zullen ze er alles aan doen om die overeind te houden. Alle informatie die tegen het aangenomen principe ingaat, zal men wegrationaliseren."

Bijgeloof is dan ook maar zelden een gevolg van naïviteit of onwetendheid, maar komt eerder voort uit een schijnbaar 'intelligente', maar foute rationele beargumentering van een moeilijk te verklaren fenomeen. "Hoe intelligenter de mens, hoe meer zogenaamd rationele elementen hij zal kunnen vinden om zijn eigen bijgeloof te verwetenschappelijken en zichzelf verder in de cognitieve put in te redeneren."

Eigen ervaring eerst

Een andere reden waarom bijgeloof zo moeilijk uit te roeien is, is omdat mensen altijd meer vertrouwen hebben in hun eigen ervaring, dan in de wetenschappelijke kennis van een ander. "Veel mensen zijn ervan overtuigd dat homeopathische geneesmiddelen werken, omdat ze het effect ervan zelf hebben gevoeld", zegt Braeckman. "Dat dat effect wel eens gebaseerd kan zijn op puur toeval, het feit dat het menselijk lichaam zich vaak vanzelf van ziekte herstelt, of het resultaat van een puur placebo-effect kan zijn, houden ze daarbij niet in gedachten."

Tot slot is het voor mensen ook gewoon moeilijk om toe te geven dat een bepaalde opvatting, waar ze al geruime tijd van overtuigd waren, toch fout blijkt te zijn. "Het onderkennen van die vergissing of misvatting blijkt voor veel mensen moreel zo zwaar te zijn, dat ze het liever gaan ontkennen, en voor hun oorspronkelijke overtuiging zelfs extra argumenten gaan zoeken."

Vormen van bijgeloof die ons al op zeer jonge leeftijd - door onze cultuur of onze opvoeding - worden bijgebracht blijken overigens extra hardnekkig te zijn, omdat ze deel zijn gaan uitmaken van onze identiteit. "Ze loslaten zou betekenen dat we ook een deel van onszelf moeten laten gaan, wat psychologisch veel intenser en vermoeiender is, dan het afweren van nieuwe wetenschappelijke info van buitenaf."

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Bestrijding

Hoe we mensen dan toch kunnen overtuigen van de onwetenschappelijkheid van pseudowetenschap en de illusie van paranormaliteit? "Vooral door hen ervan bewust te maken hoe feilbaar onze perceptie is, en hoe onze hersenen precies werken", zegt Braeckman. Hierin ziet hij naast de wetenschap, ook een bijzondere rol voor mentalisten en illusionisten weggelegd. "Beter dan een droge wetenschappelijke opsomming kunnen artiesten als Randi en Gili mensen op een directe manier laten zien hoe paragnosten erin slagen bepaalde illusies te creëren."

Ook het onderwijs speelt volgens Braeckman in die bewustwording idealiter een belangrijke rol. "Net omdat bijgelovige overtuigingen zo hardnekkig zijn, is het belangrijk de bestaansgrond voor zulke opvattingen al in de kiem te smoren nog voor ze tot stand gekomen zijn", zegt hij. "Wanneer je een kind van tien rustig uitlegt waarom homeopathie hem niet van ziektes kan genezen omdat het maar om een verdunde oplossing van een of andere ongeneeskrachtige substantie gaat, dan zal hij dat aannemen. Bovendien is het onwaarschijnlijk dat hij in de toekomst nog in de val gaat lopen van bijgelovige of pseudowetenschappelijke theorieën die het tegendeel beweren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234