Vrijdag 25/06/2021

Reportage

Waarom corona de wetenschap voorgoed heeft veranderd

Er is inmiddels ook al een rabiësvaccin op basis van mRNA op komst, en er wordt gewerkt aan vaccins tegen de lassakoorts en ebola. Corona heeft de wetenschap voorgoed veranderd. Beeld Elise Vandeplancke
Er is inmiddels ook al een rabiësvaccin op basis van mRNA op komst, en er wordt gewerkt aan vaccins tegen de lassakoorts en ebola. Corona heeft de wetenschap voorgoed veranderd.Beeld Elise Vandeplancke

Shit, riepen we het hele jaar door. Maar in het labo klonk vaak: eureka! Het regende wetenschappelijke doorbraken: van vaccins die ook ebola en kanker kunnen bestrijden, tot inzichten die het klimaat kunnen dienen.

Eureka!: zó gedraagt het virus zich

Marc Van Ranst heeft zijn cursussen aangepast. Oudere mensen hebben drogere slijmvliezen en produceren daardoor ook minder virus. Het gevolg: ze kunnen het ook minder verspreiden. Daar gingen virologen en dus ook Van Ranst tot voor deze pandemie van uit. Maar niets bleek minder waar, zegt hij vandaag.

“Dat heeft ons erg verbaasd in de woon-zorgcentra. We dachten initieel: het is het personeel dat het virus heeft binnengebracht. En wellicht zal dat ook wel zo zijn. Maar we hebben totaal onderschat in welke mate de oudjes ook elkáár besmetten. De virale lading in hun neuzen was torenhoog. We weten nu wel zeker: oudere mensen zijn niet alleen slachtoffer van respiratoire virussen, ze verspreiden ze ook mee. Meer zelfs: ook oudere mensen kunnen superverspreiders zijn.”

Maar dat inzicht is wellicht nog klein bier in vergelijking met het volgende: het feit dat aerosolen minstens even belangrijk zijn bij de verspreiding van dit coronavirus als druppeltjes. “We baseerden ons aanvankelijk op de kennis die we hadden van andere respiratoire virussen. Vandaar ook de deviezen: anderhalve meter afstand houden, handen wassen enzovoort. Maar gaandeweg hebben we ondervonden dat de overdracht van het virus ook gebeurt via heel kleine luchtdeeltjes.”

Baanbrekende kennis, aldus Van Ranst, en niet alleen voor de strijd tegen dit covidexemplaar, maar tegen alle respiratoire virussen. “We weten nu wat het belang is van ventilatie. Ik kan niet genoeg onderstrepen hoe extreem belangrijk dat is. En hoezeer België daarin een voorloper is: alle restaurants en cafés hebben nu binnen een CO2-meter hangen. Verplicht. Nergens anders is dat het geval.”

Maximaal 900 CO2-deeltjes per miljoen (ppm) zal zo’n meter mogen aangeven. Zijn het er minder, dan is de luchtkwaliteit binnen in je favoriete restaurant of fitnesszaal aanvaardbaar. Bij een waarde tussen de 900 en de 1.200 ppm moet er extra ventilatie voorzien worden door ramen of deuren open te zetten. Stijgt de CO2-meter boven de 1.200 ppm, dan moet de zaak dicht tot de luchtkwaliteit weer in orde is.

Marc Van Ranst: 'Tot onze verbazing hebben we gezien dat ook oudere mensen superverspreiders kunnen zijn.' Beeld © Bart Leye
Marc Van Ranst: 'Tot onze verbazing hebben we gezien dat ook oudere mensen superverspreiders kunnen zijn.'Beeld © Bart Leye

“Het inzetten op ventilatie zal een van de allerbelangrijkste verwezenlijkingen van het afgelopen jaar blijken te zijn, let op mijn woorden”, zegt Van Ranst. “Als we dit nu ook nog in de scholen geïmplementeerd krijgen, gaan we echt ergens raken. Niet alleen Covid-19 gaat zich minder snel verspreiden, ook de griep en verkoudheden zullen dan veel minder voorkomen in de toekomst. En als ik terugdenk aan de benepen zuurstofloze lokalen uit mijn schooltijd: ook de kennisoverdracht zal er wel bij varen. Frisse lucht helpt ons beter nadenken.”

En vertoont dan toch iemand symptomen, dan zal er stante pede getest worden. Ook dat is een revolutie: de moleculaire diagnostiek bij luchtweginfecties. Nooit eerder werd er zo massaal getest op een respiratoir virus. De wisser die veel Belgen intussen ongetwijfeld al wel een paar keer in de neus hebben gehad, is op zich niet nieuw. Ook voor corona werd die al ingezet, hetzij dan heel sporadisch. Enkele huisartsenpraktijken verspreid over het land namen toen een aantal keer per week een staal af en stuurden die naar het labo. Het doel was puur epidemiologisch van aard: uitvogelen welke variant van de griep of verkoudheidsvirus de ronde doet en dat in grafieken verwerken. Voor de eigenlijke diagnose van wat de patiënt mankeerde, vertrouwde de arts op good old klinisch onderzoek. Klinkt het als de griep, voelt het als de griep, dan was het de griep.

“Enkel de grote labo’s voerden die tests toen uit,” zegt Van Ranst, “en ze werden ook niet terugbetaald. Dat is nu helemaal veranderd. Zowat ieder labo, zelfs in landen waar vroeger totaal geen moleculaire diagnostiek bedreven werd, voert deze tests nu uit. En bij ons nog gratis voor de patiënt ook. Die genie is nu uit the bottle: je kunt ervan uitgaan dat er in de toekomst veel meer getest zal worden bij vermoedens van griep en rsv. Rijke landen zullen zich dat ook kunnen permitteren. Bij de andere landen ligt dat veel lastiger. Het is toch belangrijk dat we onthouden dat het diagnostisch een prachtig middel is, maar dat niemand ooit geneest door zo’n test.”

Eureka!! Een vaccin dat ook andere virussen kan bestrijden

Holy mackerel”, liet de Amerikaanse viroloog en Witte Huis-adviseur Anthony Fauci in de herfst van 2020 optekenen. “Holy mackerel, in januari leerden we dit virus pas kennen en vandaag zitten we al in de eindfase van de fase III-studie van een vaccin. De eindfase!”

Vaccinoloog Pierre Van Damme snapt dat gevoel volledig. De dag dat het vaccin van Pfizer afgelopen december als eerste werd goedgekeurd door het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA), was de mooiste van het jaar, zegt hij. En niet alleen voor hem. “Er was een golf van enthousiasme bij de wetenschappers. Zo’n gigantische studie bij meer dan 40.000 deelnemers op een goede manier afwerken binnen zo’n tijdsspanne, waar wereldwijd zoveel mensen mee geholpen zullen zijn. Ja, dat is ongelooflijk knap.”

Dat het eerste vaccin – van Pfizer/BioNTech – dat over de meet kwam dan ook nog eens een mRNA-vaccin was, vergrootte de feestvreugde alleen maar. Op zich niet verbazend, het duurt minder lang om een mRNA-vaccin te ontwikkelen dan een vaccin op basis van een eigenlijk virus of virusdeeltjes (bijvoorbeeld AstraZeneca en Johnson & Johnson). De mRNA-vaccins werken op basis van genetische informatie over het virus. Bedoeling is dat het immuunsysteem die leert herkennen en erop reageert door antistoffen aan te maken die ons bij een echte besmetting beschermen. Maar het was dus vooral bijzonder omdat dit een nieuwe techniek is. Er wordt al wel vele jaren mee geëxperimenteerd, maar de mRNA-vaccins zijn nooit eerder goedgekeurd voor commercialisering.

Wetenschapsfilosoof Gustaaf Cornelis: 'De technologie die gebruikt is voor de mRNA-vaccins, dat is een ware triomf voor de wetenschap. Het is een onwaarschijnlijk huzarenstukje.' Beeld Eric De Mildt
Wetenschapsfilosoof Gustaaf Cornelis: 'De technologie die gebruikt is voor de mRNA-vaccins, dat is een ware triomf voor de wetenschap. Het is een onwaarschijnlijk huzarenstukje.'Beeld Eric De Mildt

Wetenschapsfilosoof Gustaaf Cornelis begrijpt het enthousiasme van de wetenschappers perfect. “Normaal duurt het tien jaar vooraleer een medicijn op de markt komt. De ene testfase volgt de andere op en daar gaat allemaal bijzonder veel tijd over. Nu werd er in real time getest, tijdens de ontwikkeling. Mensen staan daar niet bij stil wat een onwaarschijnlijk huzarenstukje dat is. ”

Maar juist die snelheid deed bij veel mensen de wenkbrauwen fronsen. Als een normaal proces tien jaar in beslag neemt, en nu slechts één, is het dan wel voldoende getest? Het feit dat enkele mensen overleden door bloedklonters na het ­ontvangen van een vaccin, versterkte die twijfel nog.

Ten onrechte, vindt Cornelis. “Een handvol mensen hebben bloedklonters ontwikkeld na ­vaccinatie.

“Sla er de bijsluiters van andere vaccins op na: er is altijd een klein risico op bijwerkingen. Alleen worden de andere courante vaccins meestal bij kinderen gebruikt en niet op de volledige bevolking in één keer zoals nu. Dat je nu zo’n giga-operatie hebt, vergroot natuurlijk de kans op problemen. Maar in het licht van de giga-operatie zijn er verwonderlijk weinig problemen. Dat is het ultieme bewijs dat de wetenschappers hun werk gigantisch goed hebben gedaan.”

Maar nog beter nieuws is misschien wel dat de ontwikkeling van het mRNA-vaccin de deur ook openzet voor vaccins die moeten beschermen tegen andere ziekten. Zo is er al een rabiësvaccin op basis van mRNA-technologie in ontwikkeling en wordt er gewerkt aan vaccins tegen de lassakoorts en ebola. De griep, hiv, zika, hondsdolheid, genitale herpes: ook zij staan allemaal op het lijstje van de grote bedrijven.

Zelfs de ontwikkeling van therapeutische vaccins tegen kanker zou nu een boost kunnen krijgen, zo hopen wetenschappers. Pierre Van Damme beaamt. “Daar is het eigenlijk mee begonnen. Mensen weten dat vaak niet, maar in 2005 heeft men de mRNA-technologie toegepast als een therapeutisch vaccin bij de behandeling van een aantal kankers. Dat maakt dat men dus al vijftien jaar ervaring heeft met die technologie. Miljoenen kankerpatiënten werden al met een dergelijk vaccin ingeënt. Maar nu passen we het voor het eerst toe als een preventief vaccin. Het toont aan dat we die technologie beter en beter onder controle krijgen voor een hele reeks aandoeningen. Wie weet valt dit zelfs nog uit te breiden naar auto-immuunziekten.”

Los van de spectaculaire laboratoriumdoorbraken moet er Van Damme nog iets van het hart. Als we nu iets geleerd hebben, vindt hij, dan wel dat we veel meer moeten gaan investeren in preventie. En dan niet alleen door het toedienen van preventieve vaccins, of zelfs het houden van afstand en dragen van mondmaskers.

“Ik heb het ook over testen, meten wanneer er een infectie op komst is. Maar bovenal over gezond leven. We moeten aandacht hebben voor de gevolgen van obesitas, gejaagdheid, stress en te weinig bewegen. Op een gezonde populatie zal een ziekte veel minder hard kunnen inbeuken en zo kun je voorkomen dat je landen op slot moet doen. We moeten de knop omdraaien en het zwaartepunt van curatieve zorg verleggen naar preventie. Dat gaat geld kosten op korte termijn, maar op lange termijn recupereer je dat. Op dat momentum moeten we nu inspelen.”

Maarten Vansteenkiste, motivatiepsycholoog (UGent): ‘Het gebrek aan verbondenheid met anderen heeft ontwrichtend gewerkt. En dat heeft corona ons geleerd.’  
 Beeld Elise Vandeplancke
Maarten Vansteenkiste, motivatiepsycholoog (UGent): ‘Het gebrek aan verbondenheid met anderen heeft ontwrichtend gewerkt. En dat heeft corona ons geleerd.’Beeld Elise Vandeplancke

Eureka!!! : eindelijk wordt er samengewerkt

Tien dagen. Amper tien dagen nadat het eerste geval van Covid-19 werd vastgesteld in Wuhan, slaagden Chinese wetenschappers erin om het genoom van SARS-CoV-2 te decoderen. Meteen werd de formule ook via open data met de wereld gedeeld. Nog voor het virus Europa bereikt had, wisten we welk virus het was.

Mocht u zich afvragen hoe zot dat is, dan formuleerde het Amerikaanse magazine The Atlantic daar eind vorig jaar een duidelijk antwoord op. “Negentig jaar geleden had niemand nog een individueel virus gezien. Vandaag hebben wetenschappers SARS-CoV-2 ontleed tot op het niveau van individuele atomen.”

En het bleef niet bij dat ene genoom, benadrukt viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven). “Vroeger waren we al heel blij als we één genoom hadden ontleed. Nu zijn er honderdduizenden sequenties bekend. Bijna iedere test wordt nu in detail ontleed om te kijken met welke variant we te maken hebben. Het gemak waarmee dat nu gebeurt, is verbluffend.”

Hoe dat kan? Wel, omdat nooit eerder zo’n grote groep intellectuelen tegelijkertijd zich op één onderwerp concentreerde. Ook dat goot The Atlantic in cijfers. 2020 was nog niet ten einde, schrijven zij, of de biomedische bibliotheek PubMed telde al meer dan dubbel zoveel wetenschappelijke covidgerelateerde papers (ruim 74.000!) dan dat er ooit verschenen over andere ziektes die je liever nooit wilt krijgen. Denk maar aan polio, de mazelen, cholera enzovoort.

Ter vergelijking: het nochtans erg dodelijke ebolavirus is, sinds zijn ontdekking in 1976, amper 10.000 publicaties waard.

Marc Van Ranst, viroloog: ‘Het inzetten op ventilatie is een enorme verwezenlijking. Ook bij griep en verkoudheid zal ons dat veel gaan helpen.’   
 Beeld Elise Vandeplancke
Marc Van Ranst, viroloog: ‘Het inzetten op ventilatie is een enorme verwezenlijking. Ook bij griep en verkoudheid zal ons dat veel gaan helpen.’Beeld Elise Vandeplancke

De reden daarvoor is weinig prozaïsch. Omdat het coronavirus ook de westerse wereld raakte. ­Wetenschapsfilosoof Gustaaf Cornelis (VUB, ­UAntwerpen) maakt zich daar weinig illusies over. “Niet dat er naar ebola geen onderzoek wordt gevoerd, onder meer aan het Tropisch Instituut in Antwerpen wordt dat zelfs grondig gedaan. Maar waarom komen de grote geldschieters nu wel over de brug met fondsen? Omdat hun eigen werknemers nu ook door de ziekte bedreigd werden. Het raakte henzelf en bleef niet beperkt tot één ­continent.”

De universiteit van Harvard vroeg het na bij 2.500 onderzoekers uit de VS, Canada en Europa: 32 procent van hen verlegden hun onderzoeksgebied het afgelopen jaar naar het virus. Zo ook het Leuvense Rega-instituut waar Van Ranst aan het hoofd staat. “Wij zijn in feite een covid­instituut geworden”, zegt hij. “En niet alleen wij. Waar vroeger een klein handjevol virologen per land op de hoogte was van het genoom van een bepaald virus, zijn we dat nu haast allemaal en kunnen haast alle laboratoria tests uitvoeren. Die enorme uitbreiding van capaciteit, zowel op het vlak van kennis als van beschikbaar laboratoir materiaal, gaat ook in de toekomst een verschil blijven maken. De snelheid waarmee we nu dit virus hebben leren kennen, dat wordt de ­standaard.”

Maar niet alleen het leven van virologen en microbiologen stond het afgelopen jaar helemaal in het teken van dat virus met zijn gekke uitstulpingen. Je kreeg ook neurowetenschappers die helemaal focusten op waarom covidpatiënten hun reukzin verloren. Statistici van wie de enige ervaring met infectieziekten was dat ze er al ooit eens eentje opgelopen hadden, creëerden nu modellen waar de overheid haar beslissingen op baseerde. Economen, psychologen, sociologen: haast iedere branche gooide zich in meer of mindere mate op covid.

En dat – die grensoverschrijdende samenwerkingen van disciplines – is voor vaccinoloog Pierre Van Damme (UAntwerpen) ook een van dé verwezenlijkingen van het afgelopen jaar. “Voor mij stoppen de wetenschappelijke verwezenlijkingen niet bij het ontrafelen van een virus of het ontwikkelen van een vaccin. Als je het vaccin niet in de juiste spier kunt toedienen, als je de bevolking niet weet te motiveren, of de vaccinatie logistiek niet kan organiseren, dan ben je daar allemaal niets mee.”

Vaccinoloog Pierre Van Damme vindt de grensoverschrijdende samenwerkingen een van dé verwezenlijkingen van het afgelopen jaar: 'Als je de bevolking niet weet te motiveren, ben je niks met de ontrafeling van een virus.'  Beeld Geert Van de Velde
Vaccinoloog Pierre Van Damme vindt de grensoverschrijdende samenwerkingen een van dé verwezenlijkingen van het afgelopen jaar: 'Als je de bevolking niet weet te motiveren, ben je niks met de ontrafeling van een virus.'Beeld Geert Van de Velde

Van Ranst voegt daar nog de samenwerking met de overheid aan toe. “Vanaf de oprichting van de GEES, wat toch in een relatief vroeg stadium was, hadden we een multidisciplinair team. Bij ieder crisisoverleg met de overheid waren we aanwezig, tot op het pre-finale niveau. De beslissing was aan de politiek, en er moesten altijd compromissen gesloten worden, maar de evaluatie van die samenwerking is hoe dan ook heel positief en een model voor de toekomst.”

Cornelis is het daarmee eens. Naar analogie met een provinciaal rampenplan moet het een evidentie worden dat we blijvend met wetenschappelijke rampenplannen werken, vindt hij. “Ik hoop dat we nu beseffen dat wanneer er een asteroïde te dicht in de buurt van de aarde komt, we niet alleen astronomen nodig hebben, maar op zijn minst ook gedragspsychologen en communicatie-experts om dat uit te leggen aan de bevolking.”

En toch heeft hij een kritische noot te plaatsen. Als wetenschapsfilosoof zag hij het in feite niet graag gebeuren dat iedereen liet vallen waarmee hij bezig was.

“Ik kan me niet van de indruk ­ontdoen dat van de driehonderd teams die zich op het zoeken van een vaccin geworpen hebben, er best wel wat zijn die dat niet gedaan hebben in het belang van de maatschappij – heel goed wetende dat hun fondsen en dus ook hun kans op snel slagen zoveel kleiner was dan die van de grote spelers – maar eerder om te kunnen publiceren en dus hun carrière vooruit te helpen.”

Eureka!!!!: we weten veel beter wat ons drijft

Vele duizenden covidgerelateerde papers zijn er al verschenen. Maar als er op één domein nog heel wat coronapublicaties in de pijplijn zitten, dan wel in de sociologie en psychologie, voorspelt Gustaaf Cornelis. “Sociologisch was het afgelopen anderhalf jaar één groot experiment. En eentje waarin heel veel van wat we al lang aannamen, eindelijk bevestigd gezien is. Of net weerlegd.”

Denk maar aan wat we denken te weten over de persoonlijke ruimte, zegt de wetenschapsfilosoof. Hij sloeg het zelf, met de camera in de hand, in zijn vrije tijd gade: mensen hadden de grootste moeite om anderhalve meter van elkaar af te blijven. “Dat bewijst heel mooi dat we ons sociaal contact reguleren aan de hand van de interpersoonlijke afstand die we onbewust inlassen. De mensen die je graag hebt, daar ga je automatisch ook dichterbij. Anderhalve meter is dan onnatuurlijk. Hoe hard dat in ons ingebakken zit, daar heeft men veel te weinig bij stilgestaan.”

De pandemie heeft inderdaad onomstotelijk het bewijs geleverd dat autonomie, verbondenheid en competentie drie onontbeerlijke basisbehoeften zijn, zegt motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste (UGent), ook lid van de expertengroep Psychologie en Corona.

“De theorie van Maslow (Abraham Maslow, een Amerikaanse psycholoog, red.) dat er een hiërarchie bestaat in onze basisbehoeften, is hiermee duidelijk weerlegd. Als we bedreigd worden door onzekerheid, zegt hij, dan wordt een behoefte als verbinding voelen met andere mensen een luxe­product.”

Maar dat klopt dus niet, zegt Vansteenkiste. “Die drie basisbehoeften blijken echt heel krachtig. Het gebrek aan verbondenheid met andere mensen heeft bijvoorbeeld in het afgelopen jaar zeer ontwrichtend gewerkt. En dat heeft corona ons geleerd. Dat kun je op andere ogenblikken echt niet zo makkelijk testen.”

Wat de pandemie ons ook geleerd heeft, zegt hij, is dat niet alle types van motivatie duurzame effecten hebben. Inspelen op angst is er eentje van. Eentje waar we het failliet van gezien hebben, zegt Vansteenkiste. “Mensen houden zich veel beter aan regels wanneer dat hun eigen keuze is. Wanneer ze weten waarom ze het doen, ook. Ze moeten zelf overtuigd zijn van het belang van het volgen van maatregelen of van het laten vaccineren. Zo’n overtuigd engagement is de duurzaamste vorm van motivatie.”

Het is een reden waarom Vansteenkiste en co. maandenlang op het belang van een barometer hebben gehamerd, waarbij gedrag gekoppeld werd aan duidelijke doelen. Die barometer is er nooit gekomen, of toch niet zoals Vansteenkiste die voor ogen had.

“Minister Annelies Verlinden (Binnenlandse Zaken, CD&V, red.) zei onlangs weer: we rekenen bij de versoepelingen op gezond verstand en verantwoordelijkheidszin. Maar vrijheid vertaalt zich niet ­auto­matisch in verantwoordelijkheidszin. Sorry, dat liedje hebben we het hele jaar door gehoord en dat is heel duidelijk onvoldoende gebleken. Je moet een kader schetsen waarbij mensen heel duidelijk weten wat nog de risicovolle situaties zijn. Anders loopt het toch mis.”

Dat hebben de psychologen het afgelopen jaar duidelijk kunnen vaststellen. Een jaar lang verzamelden ze op dagbasis data over onze motivatie en ons gedrag en koppelden ze die aan de coronacijfers. Een unieke oefening waarbij ze op den duur aan de hand van de motivatie en het gedrag een behoorlijk accurate voorspelling konden doen over objectieve parameters als de hospitalisatie- en infectie­cijfers.

“Men zegt dan: we moeten vroeg in de ketting interveniëren. Wel, dan moet je dus preventief, nog voor er sprake is van een probleem, mensen motiveren om hun gedrag aan te passen. En dat is niet simpel, want wat zagen we: pas als de hospitalisatiecijfers omhoog gingen, ging de motivatie omhoog. Maar eigenlijk moet je dus vermijden dat de cyclus op gang gebracht wordt, door een motiverend kader te creëren.”

En dan komt Vansteenkiste terug bij het eigenaarschap, de duurzame motivatie en de barometer. Die opgedane kennis zal ook in de toekomst nuttig en multi­toepasbaar zijn, maakt Vansteenkiste zich sterk. Als het gaat over verkeersveiligheid, bijvoorbeeld. Over de klimaattransitie ook, met stip zelfs, vindt hij.

“De uitdaging is daar nog zoveel groter omdat de gevolgen van ons gedrag pas over heel lange termijn duidelijk zullen zijn. Vandaag weten we: houd je je niet aan de regels, dan kun je over veertien dagen besmet zijn. Er is ook een direct gevolg voor jezelf.

“Dat ligt bij de klimaatdiscussie wel anders. Mijn gedrag heeft niet per se impact op mezelf en is niet onmiddellijk zichtbaar. Daar ligt heel interessant werk op ons te wachten.”

Neem hier deel aan het motivatieonderzoek van de UGent.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234