Dinsdag 20/10/2020

Geschiedenis

Vulkaanuitbarsting in Alaska leidde 2.000 jaar geleden tot kou, honger en ziekten in Rome

De Okmok-vulkaan in Alaska.Beeld AFP

De moord op Julius Caesar (44 v. Chr.) gaf de aanzet tot een machtsstrijd in Rome die zich afspeelde in een periode van extreme kou, misoogsten, honger en ziekten en leidde tot het einde van de Romeinse Republiek. Wetenschappers zeggen een verklaring te hebben gevonden voor het ongure klimaat in die turbulente jaren: een vulkaanuitbarsting in Alaska.

Het is lastig om causale verbanden te leggen, schrijven de onderzoekers in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS, maar ‘de natte en zeer koude omstandigheden die een gevolg waren van deze enorme uitbarsting hebben waarschijnlijk sociale onrust aangewakkerd en bijgedragen aan politieke verschuivingen in het gebied rond de Middellandse Zee’.

De Romeinse Republiek, de fase in de geschiedenis van de Romeinen waarin Rome uitgroeide tot het centrum van een wereldrijk, maakte plaats voor de absolute monarchie van het Romeinse Keizerrijk. Er kwam ook een einde aan het Ptolemeïsche rijk, het Hellenistische Egypte. Historici dachten al langer dat een vulkaan de oorzaak was van de ongewone klimatologische omstandigheden die worden vermeld in oude schriftelijke bronnen, maar wisten niet zeker waar of wanneer die uitbarsting zich zou hebben voorgedaan.

Een internationaal onderzoeksteam onder leiding van Joe McConnell, verbonden aan het Desert Research Institute in Reno (Nevada), ziet een verband tussen de klimaatomslag in het Middellandse-Zeegebied en een uitbarsting van de Okmok-vulkaan in Alaska, die zich voordeed in 43 v. Chr. De groep trekt die conclusie na analyse van ijskernen die zijn geboord in Groenland en Rusland. ‘Het is fascinerend dat een vulkaanuitbarsting aan de andere kant van de wereld heeft bijgedragen aan het lot van de Romeinen en de Egyptenaren en de opkomst van het Romeinse Keizerrijk’, aldus McConell in een verklaring.

Analyse van asdeeltjes

Volgens de onderzoekers is uit vulkaanas in zes ijskernen op te maken dat er in de bewuste periode twee uitbarstingen zijn geweest: een relatief kleine in 45 v. Chr. en een buitengewoon zware, twee jaar later. Chemische analyse van de asdeeltjes verwijst naar de Okmok-vulkaan. Die was verantwoordelijk voor een van de grootste uitbarstingen van de afgelopen 2.500 jaar.

Aanvullend bewijs voor de klimaatomslag vonden de wetenschappers in boomringen in Scandinavië, Oostenrijk en Californië en in afzettingen van mineralen in een grot in China. Met computermodellen reconstrueerden ze de klimatologische gevolgen van de uitbarsting. De eruptie van de Okmok werd op het noordelijk halfrond gevolgd door een aantal extreem koude jaren. Na de uitbarsting was het in delen van Zuid-Europa en Noord-Afrika ’s zomers en in de herfst gemiddeld tot 7 graden kouder dan normaal en viel er tot 400 procent meer regen.

Ook Saskia Stevens, universitair docent aan de Nederlandse Universiteit Utrecht, denkt dat de vulkaanuitbarsting van invloed kan zijn geweest op de sociale onrust. Voedseltekort door misoogsten, extreme koude en hevige regenval zorgden voor ontevredenheid onder de bevolking. Maar de ‘val’ van de Romeinse Republiek werd niet alleen veroorzaakt door sociale onrust. Dat proces was al veel langer aan de gang, aldus Stevens, die niet betrokken is bij het onderzoek.

Moord op Ceasar

‘Mogelijk heeft de senaat onder druk van onrust sneller knopen doorgehakt. Zou de senaat daarom sneller hebben ingestemd om Gaius Octavius, de latere keizer Augustus, al op zijn 19de tot consul te benoemen om orde op zaken te kunnen stellen en de rust te laten terugkeren na de moord op Caesar?’

Het onderzoek is een bevestiging en detaillering van informatie die al via schriftelijke bronnen is overgeleverd, zegt Stevens. ‘Het biedt andere informatie dan de gebruikelijk informatie die we als oud-historici tot onze beschikking hebben. Er moet wel worden gewaakt voor het overinterpreteren van dit soort onderzoeksresulaten.’

Meer over het Romeinse rijk:

Mythe of niet, heel Rome loopt uit voor het gevonden graf van Romulus

Na veertig jaar komt er een einde aan het unieke archeologische project in Satricum

Radar onthult verrassend verfijnde architectuur Romeinse stad

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234