Dinsdag 04/08/2020

Ruimtevaart

Vijf geheimen die Pluto al (een beetje) prijsgaf

Pluto en zijn maan Charon.Beeld AP

Een paar pixels op een groot zwart vlak. Meer was Pluto niet toen de New Horizons-ruimtsonde bijna een decennium geleden op missie werd gestuurd om de mysteries rond de dwergplaneet te ontrafelen. Dinsdag, bijna vijf miljard kilometer van huis, vloog de sonde langs Pluto. Nu druppelen de eerste gegevens binnen. Welke vijf geheimen gaf Pluto tot nu toe prijs? En wat volgt misschien nog?

Bergen

Wat meteen opvalt aan de eerste foto's die ruimteorganisatie NASA van Pluto vrijgaf: de dwergplaneet is allesbehalve Flevoland. Bergen van ruim drie kilometer hoog stijgen op uit het landschap. Volgens de NASA-wetenschappers zijn de bergen waarschijnlijk van ijs en kunnen ze zo groot worden, omdat ze hard en sterk als steen zijn door de kou op Pluto (gemiddeld - 230 graden Celsius).

Hoe die bergen zijn ontstaan, is voer voor speculatie. Ze zouden door middel van een soort ijsvulkanisme uit de korst van Pluto kunnen zijn geperst. Wetenschapsjournalist Govert Schilling benadrukt dat het vooral theorieën zijn die nu de ronde doen. Niemand weet het. 'Het zou inderdaad ijsvulkanisme kunnen zijn, maar het zou ook erosie kunnen zijn, te vergelijken met hoe stromend water op Aarde het landschap erodeert.' Het gefotografeerde gebergte zou ongeveer zo groot zijn als de Alpen.

Bergen van ijs op Pluto.Beeld EPA

Geologische activiteit

Mochten de bergen door ijsvulkanisme zijn ontstaan, dan staan de wetenschappers voor een nog groter raadsel. Het suggereert dat Pluto geologisch actief is. Dat er nauwelijks kraters en een relatief glad landschap op de foto's te zien zijn, ondersteunt die theorie. 'Zoals het lijkt, is het landschap hooguit een paar honderd miljoen jaar oud', zegt Schilling. In astronomiebegrippen is dat een oogwenk.

Menig boek zou dan herschreven moeten worden. De gedachte was dat de tijd stil zou hebben gestaan op Pluto, juist door de relatief weinige geologische activiteit. Eventuele hitte die vrijkwam toen Pluto ontstond en voor geologische activiteit kon zorgen, was allang weg. De dwergplaneet is namelijk klein en zetelt in een leeg en koud gedeelte van ons zonnestelsel, ver weg van de zon.

Wetenschappers hoopten dat Pluto van alle hemellichamen in onze nabijheid misschien wel het meeste inzicht zou kunnen bieden in het ontstaan van onder meer de Aarde, als fossiel van het zonnestelsel.

Nu Pluto niet een relatief saai en gebutst doelwit voor kometen lijkt, zullen de wetenschappers op zoek gaan naar wat Pluto actief maakt. Schilling: 'Er is een theorie dat Pluto vroeger een soort bal water was met een korst en dat die bal langzaam is gaan bevriezen. Dan zou het binnenste van pluto ooit deels vloeibaar zijn geweest. En als water bevriest, komt er warmte vrij.'

Pluto (links) en maan Charon.Beeld EPA

Charon

Op de foto's die New Horizons maakte van Pluto's grootste maan, Charon, lijkt het landschap een stuk minder egaal dan op Pluto. De maan heeft ravijnen van duizend kilometer lang en een kleine tien kilometer diep. Verder viel de zwarte plek op de noordpool van de maan op. Door wetenschappers met gevoel voor fantasy is die plek met de werktitel Mordor bestempeld - het donkere gebied waar de slechteriken vandaan komen in de Lord of the Rings-boeken van Tolkien.

Hoe de ravijnen en het donkere gebied zijn ontstaan, is voorlopig nog giswerk. Schilling benadrukt bovendien dat New Horizons maar één halfrond van Pluto en Charon in detail heeft kunnen bekijken. 'Je weet daardoor niet wat je mist, want eigenlijk wil je pal boven die ravijnen hangen. Dat geldt ook voor Pluto. Misschien zit de andere kant wel vol kraters.'

Hydra

Niet alleen Pluto en Charon zijn gefotografeerd door Pluto. Ook Hydra, een van de vier kleinere manen van Pluto, is vastgelegd. De foto is korrelig. Er is alleen wel uit af te leiden dat de maan niet perfect rond is. Het heeft meer de vorm van een aardappel. Daarnaast zagen de wetenschappers dat de maan relatief veel licht terugkaatste, wat suggereert dat de maan - of het maantje, met zijn oppervlakte van 33 bij 43 kilometer - met ijs is bedekt.

De verwachting is dat er binnenkort ook foto's van de andere drie minimanen van Pluto worden vrijgegeven: Nix, Styx en Kerberos. Dan kan waarschijnlijk ook eens en voor altijd geconcludeerd worden welke maan zich na Charon de grootste maan van Pluto mag noemen: Nix of Hydra. Daar is namelijk nog geen uitsluitsel over.

Dampkring

Hoe weinig er bekend is over Pluto, bleek uit een eerste analyse van de data van New Horizons. De planeet bleek groter te zijn dan werd gedacht: Pluto heeft geen diameter van 2300 kilometer, maar van 2370 kilometer.

En wat volgens Schilling net zo interessant is aan het oppervlak, is wat er daarboven allemaal gebeurt. De dwergplaneet heeft namelijk een dampkring. Alleen hoe die precies is ontstaan, is onduidelijk. Ook de eerste gegevens van New Horizons hebben daar niet inzicht in gegeven.

Volgens Schilling zouden de NASA-wetenschappers uit hun bol gaan als ze geiserachtige structuren ontdekken. Die geiseractiviteit zou weer een verklaring voor de dampkring van Pluto zijn, omdat het methaan- stikstofijs aan het oppervlak dat door de weinige warmte van de zon verdampt op dwergplaneet waarschijnlijk niet genoeg is voor het voeden van een dampkring. 'Vermoedelijk wordt dat ergens aangevuld, bijvoorbeeld door die geisers', zegt Schilling.

Dergelijke geiserstructuren zijn ook ontdekt op Triton, de grootste maan van Neptunus, een hemellichaam met ongeveer dezelfde temperatuur als Pluto, legt Schilling uit. Het zou ook meteen een aanwijzing zijn dat er op Pluto van binnenuit warmte wordt opgewekt.

Vooralsnog doet de New Horizons-missie precies wat er van een wetenschappelijke missie naar de uiterste grens van het zonnestelsel mag worden verwacht; het stelt bestaande theorieën ter discussie en roept meer vragen op dan dat het antwoorden oplevert. En de vragen zullen de antwoorden nog wel een tijdje overschaduwen, want New Horizons heeft pas over zestien maanden al zijn data doorgestuurd.

Er loopt nou eenmaal geen glasvezelkabel tussen de Aarde en Pluto, en zelfs met de snelheid van het licht duurt het ruim vier uur voordat een bericht van de ruimtesonde op Aarde binnenkomt.

Het New Horizon-team juicht als hun ruimtesonde Pluto nadert.Beeld AFP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234