Donderdag 18/07/2019

Focus

U hebt van alles te verbergen, maar helaas slaagt u daar absoluut niet in

Iedereen met kleine kinderen surft wel eens naar kinderwebsites en -apps. Studio100.be bijvoorbeeld, waar je leuke spelletjes met Bumba kunt spelen. Wat u niet weet, is dat op dat moment tientallen bedrijven met uw persoonsgegevens gaan spelen. Beeld rv

Privacy is het meest bedreigde mensenrecht van onze tijd. ‘De algoritmes en datagestuurde informatie van overheden en bedrijven bepalen steeds meer onze keuzes’, schrijven Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis in hun opzienbarende boek Je hebt wél iets te verbergen.

Iedereen met kleine kinderen surft wel eens naar kinderwebsites en -apps. Studio100.be bijvoorbeeld, waar je leuke spelletjes met Bumba en K3 kunt spelen. Wat u niet weet, is dat op dat moment tientallen bedrijven met uw persoonsgegevens gaan spelen. Terwijl Bumba landt op Mars, organiseren data-ondernemingen flitsveilingen om uw data te bemachtigen voor advertentie-doeleinden. Realtime bidding heet dat in het jargon. In 100 milliseconden tijd moeten de adverteerders uitrekenen of een advertentie lucratief zal zijn of niet. Waar bevind je je? Met welk apparaat surf je op dat moment? Op welke sites ben je eerder geweest de afgelopen week?

Men analyseert je van kop tot teen. Dan mogen de adverteerders bieden. Wie het hoogste bod doet voor jouw data – meestal een fractie van een dollar – wint. Die mag de advertentie leveren maar ook een cookie plaatsen op jouw smartphone of laptop, zodat je in de toekomst sneller herkend wordt door hun server.

Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis namen de proef op de som voor hun onderzoek. Op de 72 kinderwebsites die ze testten werden ze door minstens 179 verschillende bedrijven gevolgd. In de onderschepte datapakketjes ontdekten ze dat niet alleen adverteerders data krijgen maar ook derden – datamakelaars zoals de DemDex-database van Adobe, “een product dat online en offline informatie uit iedere mogelijke bron integreert [...] waarmee je snel je meest waardevolle klanten kunt herkennen en ze gericht kunt aanspreken om ze zo tot handelen aan te zetten.” Lees: een advertentie plaatsen waarop een kind kan klikken om iets te kopen.

‘Balans is zoek’

We deden de test zelf ook met de Privacy Badger, een browsertool die aantoont hoeveel trackers ons surfgedrag volgen. Op studio100.be detecteerden we er 13, 6 op ketnet.be, en 9 op vtkmkzoom.be. Op de twee eerste websites werden we onder meer gevolgd door Scorecard­Research, een bedrijf dat deel uitmaakt van het Amerikaanse comScore, Inc. dat zich profileert als een “toonaangevende mondiale marktonderzoeksinspanning die trends en gedrag op het internet bestudeert en rapporteert”.

Trackers op websites voor kinderen zijn een probleem. In de nieuwe Europese privacywet staat dat identificerende gegevens van personen onder de zestien niet verzameld mogen worden, of dat ouders daar eerst toestemming voor moeten geven. De gedachte hierachter is dat kinderen nog niet in staat zijn om afgewogen keuzes te maken en hun eigen belangen altijd te herkennen, laat staan ze te beschermen.

Geconfronteerd met hun bevindingen ontkende Studio 100 eerst de bevindingen van beide journalisten, die werken voor De Correspondent. Pas na het opsturen van de data gaf het bedrijf toe dat het inderdaad kinderen volgt en data verzamelt en verkoopt. In zijn privacyvoorwaarden schuift studio100.be alle verantwoordelijkheid af. “Wij kunnen niet garanderen dat deze derden op een betrouwbare of veilige manier met persoonsgegevens omgaan. Wij raden je aan de privacy policy van deze websites en applicaties te lezen vooraleer ervan gebruik te maken.” Voor een bezoek aan studio100.be moet je dan 54 privacyvoorwaarden uitpluizen. In het boek verdedigen ook andere webondernemers zich met het argument dat het onmogelijk te weten is wat alle trackers doen. “Als je alles zou checken, kun je de zaak wel opheffen”, zegt een van hen.

Bij ScorecardResearch lezen we dat het de privacy van gebruikers respecteert, maar om niet gevolgd te worden moet je wel eerst de kleine lettertjes lezen en een paar keer doorklikken om je af te melden. Tijd die je niet hebt als je kind K3 wil zien. “We kunnen niet anders dan besluiten dat onze privacy online continu geschonden wordt. We worden continu bespied, in situaties waarin dat, als we uitgaan van vergelijkbare situaties in de fysieke wereld, volstrekt ongepast zou zijn”, schrijven Martijn en Tokmetzis. “De meest onverwachte informatiestromen gaan van ons naar bekende bedrijven én obscure partijen. We hebben geen idee wat zij met onze data doen. Wie ‘ik heb niets te verbergen’ zegt, weet niet waar hij het over heeft. De balans is volslagen zoek. We leven in een black box society, onder de macht van allerlei zwarte dozen worden er beslissingen over en voor ons genomen.”

Moederschip Google

Zonder te weten zijn we allemaal de inzet van een jacht op onze persoonsgegevens, een miljardenbusiness. In 2015 werd er wereldwijd meer aan webadvertenties besteed dan aan tv-reclames: zo’n 125 miljard euro. Maar er is ook een secundaire markt, waarbij datamakelaars gegevens doorverkopen. En ook overheden pikken gretig een graantje mee, door een beroep te doen op data van bedrijven om burgers te doorgronden. De auteurs doorprikken de mythe dat onze metadata anoniem zijn. “Zelfs metadata geven alles prijs, door subjectlines.” Ze bepleiten om metadata eigenlijk gedragsgegevens te noemen, die men onderzoekt.

Amerikaans auteur Shoshana Zuboff spreekt in het boek van “surveillancekapitalisme”, om­dat er geld wordt verdiend door de grootschalige observatie van ons gedrag. Zuboff: “We zien dat het kapitalisme onder onze ogen verandert: eerst profiteerde kapitalisme van producten en diensten, toen van speculatie en nu van surveillance.” De nieuwe productiemiddelen zijn technologieën die betekenis halen uit onze data.

Het moederschip van deze nieuwe economische logica is Google. Recent onderzoek van vooraanstaand surveillance-expert Chris Jay Hoofnagle liet zien dat de greep van het bedrijf op het internet in de VS alomvattend is. Op de duizend populairste sites in de VS vonden de onderzoekers op 923 sites cookies van Google Analytics, DoubleClick en YouTube. Ook op 73 van de 89 onderzochte sites vanuit Europa kwamen de auteurs het bedrijf tegen. Google kent smartphonegebruikers door en door. Zo verwoordt topman Eric Schmidt het zelf: “We weten wie je bent. We weten waar je bent geweest. We kunnen min of meer weten waar je aan denkt.” Niet hun advertentiemodel is volgens Zuboff hun succesformule maar hun vermogen om de toekomst te voorspellen – “vooral de toekomst van gedrag”.

Zoiets biedt voordelen – als Google je op basis van je locatie waarschuwt hoe je moet sturen om pakweg files te vermijden – maar roept enorme privacyvragen op als je data via tussenmakelaars worden verkocht aan verzekeringsmaatschappijen die je gedrag letterlijk in rekening brengen om je premies dan wel te verhogen (rokers) of te verlagen (sporters). Martijn en Tokmetzis waarschuwen voor een evolutie naar een “gescoorde samenleving”.

Een autocratisch bewind als het Chinese regime zet dat nu al in de praktijk om: alle burgers krijgen een score. Wie slecht scoort, wordt uitgesloten van bepaalde banen, huisvesting of kredietverlening, aldus de plannen. Bij ons loopt het zo’n vaart niet maar het hellend vlak is er wel degelijk. Belastingdiensten maken steeds meer gebruik van digitale scores om gerichtere controles te doen.

Er ontstaat stilaan een nieuwsoortig burgerschap. Van oudsher kent dat twee vormen: jus sanguinis (burgerschap door bloed, van je ouders) en jus soli (burgerschap door bodem, waar je geboren bent). Nu is er een derde vorm ontstaan: jus algoritmi (algoritmisch burgerschap). In tegenstelling tot de andere twee is dat geen vaststaand maar een dynamisch burgerschap. Of je aanspraak kunt maken op het ‘recht om rechten te hebben’ hangt af van hoe je data op dat moment gewogen worden door een algoritme. Met als gevolg dat een aantal van onze fundamentele rechten onder druk kan komen te staan.

Het vermoeden van onschuld is er daar één van. Zo gebruiken in de VS steeds meer rechters scoringssoftware van het bedrijf Northpointe om de kans te berekenen dat een verdachte weer de fout in gaat. Heeft iemand een grote kans op recidive, dan moet hij of zij langer de gevangenis in. Het systeem discrimineert: het merkt zwarte Amerikanen vaker ten onrechte aan als potentiële recidivisten, dan blanke.

Ook elders is er data-discriminatie. Vroeger werd een kredietscore enkel gebruikt om te bepalen welke intrest je betaalt op een lening, vandaag bepaalt het in de VS ook al soms of je wordt uitgenodigd voor een sollicitatie.

Het échte privacyprobleem, vat technologiedenker Evgeny Morozov in het boek de problematiek samen, is niet dat wij de controle kwijt zijn over onze persoonlijke data. Of dat overheden en bedrijven zo bizar veel over ons weten. Nee, het probleem is dat overheden en bedrijven al die data in toenemende mate gebruiken om ons in bepaalde richtingen te duwen – zonder dat wij het doorhebben. En dat gaat veel verder over de subliminale beïnvloeding van adverteerders die u in de richting van één merk duwen.

Een experiment in India toonde in 2014 bijvoorbeeld aan dat het soort internetzoekresultaten over kandidaten – positieve of negatieve artikels – het kiesgedrag van 2.000 proefpersonen kon beïnvloeden. Het ideaal van de burger die geheel autonoom zijn oordeel vormt en zijn stem uitbrengt staat onder druk, waarschuwen de auteurs, en daarmee ook onze democratie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden