Zaterdag 20/07/2019

Röntgen

Teylers Museum vindt per toeval origineel setje eerste röntgenfoto’s

Een röntgenfoto. Beeld RV

Medewerkers van het Teylers Museum hebben per toeval een envelop met röntgenfoto’s ontdekt. Het bleek te gaan om de eerste röntgenfoto’s, onder meer van de hand van Bertha Röntgen, de vrouw van de uitvinder van de röntgenstraling Wilhelm Röntgen. ‘Röntgen heeft ze zelf nog staan afdrukken, met Kerst.’

In het Teylers Museum viel enkele weken geleden bij het catalogiseren van een verzameling oude wetenschappelijke artikelen opeens een envelop met röntgenfoto’s uit een boek. 

Toen een van hen ze bekeek, zag hij onder meer dit:

Beeld Teylers Museum

Dat is een beroemdheid. Het betreft een foto die ooit door Time Magazine werd uitgeroepen tot een van de invloedrijkste foto’s ooit. U ziet de hand van Bertha Röntgen, de vrouw van de Nederlands-Duitse fysicus Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923). “Ik heb mijn dood gezien!”, zou ze volgens de overlevering hebben uitgeroepen toen ze de foto van haar botten zag.

Een van de allereerste röntgenfoto’s ooit, eind 1895 genomen.

Toen de medewerkers verder keken, vonden ze onder meer deze, van Röntgens deurpost, met een plaatje platina erop.

Beeld Teylers Museum

Dit was de wetenschapper aan het werk. De onderzoeker, die bezig was een nieuw verschijnsel te verkennen.

En nu blijkt het museum een complete set van de negen originele, allereerste röntgenfoto’s in zijn bezit te hebben. Verzonden aan enkele ingewijde wetenschappers, als bijlage bij het artikel waarin hij de ontdekking van de röntgenstraling beschrijft. 

Al die tijd zat het setje foto’s weggestopt in de nalatenschap van de Nederlandse natuurkundige Hendrik Antoon Lorentz, die van 1910 tot zijn overlijden (in 1928) directeur was van het Teylers Natuurkundig Laboratorium.

Dat het originelen zijn, is onder meer te zien aan het stempel onderop, van Röntgens lab:

Beeld Teylers Museum

Röntgen stuurde destijds zo’n tien setjes foto’s. Veruit de meeste zijn allang zoek. Voor zover bekend is er alleen in Engeland nog een complete set over.

“Röntgen heeft ze zelf nog staan afdrukken, met Kerst”, vertelt Trienke van der Spek, hoofdconservator wetenschap bij Teylers, aan de telefoon. “Dat weten we omdat er een briefje is bewaard gebleven waarin Röntgen zich verontschuldigt dat hij maar zo weinig setjes had afgedrukt, dat kwam omdat zijn assistent vrij was.”

Röntgenstraling is toevalligerwijs ontdekt. Röntgen onderzocht in een verduisterd lab elektronenbundels, toen hij een fotogevoelig scherm zag oplichten – iets dat anderen ook al hadden gezien. Toen hij het lichtverschijnsel nader onderzocht, drong langzaam tot hem door dat de straling die hij onderzocht door kleding en andere zachte materialen kan.

Een sensatie. “Het was de eerste keer dat je in een lichaam kon kijken zonder erin te snijden”, vertelt Van der Spek. “Een jaar later, in 1896, werd de eerste röntgenapparatuur al in ziekenhuizen gebruikt en verschenen er gespecialiseerde röntgenklinieken.”

Het artikel waarin Röntgen zijn vinding beschrijft, vond men ook terug in het Teylers Museum. Het was nog maar een kladversie. Het beroemde artikel waarvoor Röntgen in 1901 de eerste Nobelprijs kreeg verscheen pas later (de pdf vindt u hier):

Beeld Teylers Museum

Ook het bedankbriefje van Lorentz is teruggevonden. Van der Spek: “Daarin verontschuldigt Lorentz zich: ik hoop dat je het niet erg vindt, maar ik heb je foto’s al laten zien bij de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.” Dat was op 25 januari 1896, toen de afdrukken amper een maand oud waren.

Op de andere foto’s zien we Röntgen het nieuwe fenomeen nader uitpluizen. Er is een foto met verschillende laagjes tin, een foto met en zonder magneetveld, en een foto van bepaalde mineralen zoals kwarts en kalk, en een van glas. “Haast esoterisch”, vindt Van der Spek die laatste:

Beeld Teylers Museum

Maar het zijn natuurlijk de botten van mevrouw Röntgen die het meest iconisch zijn. “Die hand is een medisch symbool geworden”, zegt Van der Spek.

De foto's zijn tot en met 14 juli te zien in het Teylers Museum.

Wilhelm Röntgen, zoals afgebeeld in het manuscript van zijn ontdekking – in een tijd dat geleerden nog ernstig keken.

Foto's: Teylers Museum (de röntgenfoto's), publiek domein (portret, screenshot artikel)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden