Vrijdag 03/02/2023

ReportageCanada

Terwijl wereldleiders in Egypte discussiëren over het klimaat, smelt de thuis van Marisa (18) weg

Marisa Idlout in Canada. Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant
Marisa Idlout in Canada.Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Terwijl vertegenwoordigers van 190 landen in Egypte onderhandelen over de klimaatcrisis, worden jongeren overal ter wereld nu al geconfronteerd met de gevolgen van extreem weer. De 18-jarige Marisa Idlout uit Canada ziet hoe de tradities van de Inuit onder druk komen te staan door het smeltende zee-ijs.

Ben van Raaij

Wegen zijn er niet naar Pond Inlet, een nederzetting in het hoge noorden van Baffin Island, Canada. De enige manier om hier te komen is per vliegtuig of, in het juiste seizoen, per sneeuwscooter over het zee-ijs. Maar in het dorp zelf, dat de lokale Inuit Mittimatalik noemen, is er volop vervoer. Overal waar je kijkt, scheuren inwoners op hoge snelheid rond op Honda’s, quad-achtige wagentjes met grote banden.

Het is op zo’n Honda dat Marisa Idlout arriveert, een meisje met een vrolijke muts en wanten van zeehondenbont dat de machine stoer en geroutineerd over de modderige wegen stuurt, waar het smeltwater deze dagen aan alle kanten langs de bermen gutst. Ze reed als kind al rond op de quad, zegt de 18-jarige. In de zomermaanden dan, in de lange winter kun je hier alleen met een sneeuwscooter uit de voeten.

Marisa woont heel haar leven al in Pond Inlet, een Inuit-gemeenschap van 1.500 zielen aan het einde van de wereld, waar het leven zich beweegt tussen maandenlange duisternis en hallucinerend zonlicht. Een paar heuvels bezaaid met houten huizen, twee supermarkten, een school, een dorpshuis en kantoren van de autonome Inuit-provincie Nunavut. Hier in Pond Inlet gebeurt nooit iets, zegt Marisa.

null Beeld DM
Beeld DM

Tegelijk ligt haar dorp aan de frontlijn van de klimaatcrisis. Nergens ter wereld warmt de aarde sneller op dan in de Arctische streken, en dat geldt zeker voor Baffin Island. De gemiddelde temperatuur is er de afgelopen 75 jaar met meer dan 2,7 graad gestegen – tegenover 1,7 graad in de rest van Canada. De verwachting is dat die opwarming zal oplopen tot 4 graden in 2050 en 6,8 graden in 2100. Met alle gevolgen van dien: minder zee-ijs, krimpende gletsjers, smeltende permafrost, extremere neerslag.

Marisa beseft dat ze in haar toekomst veel te maken gaat krijgen met de opwarming. Haar kennis heeft ze vooral van de Ouderen, die in de Inuit-gemeenschap veel status hebben en de kinderen soms op school les komen geven over hun eigen inheemse cultuur en over hoe te overleven op ‘het land’, in het geval van de Inuit eerder het ijs.

“De Ouderen zien nu al zoveel veranderingen”, zegt Marisa. “Er zijn roodborstjes en andere vogels uit het zuiden die je hier vroeger nooit zag. Mijn grootmoeder vertelt dat het zee-ijs elk jaar dunner wordt. En de zee is soms wild en onvoorspelbaar. Twee jaar geleden hadden we een zomer dat het heel veel regende en waaide. En de permafrost smelt: soms zijn er ineens gaten in de grond waarin je kunt vallen.”

Narwalspek

Het grootste probleem is het zee-ijs, dat de Inuit gebruiken als een soort snelweg om naar hun jachtgebieden te komen. De opwarming maakt het ijs onvoorspelbaar en dus gevaarlijk, het vormt zich later en het smelt eerder, waardoor er twee maanden minder tijd is om te jagen in de korte zomer. Dat heeft grote gevolgen voor een gemeenschap die niet meer zoals vroeger nomadisch leeft, maar nog voor een groot deel afhankelijk is van de voedselopbrengst van jacht en visserij.

Marisa in het huis van haar oma. 'Zij vertelt dat het zee-ijs elk jaar dunner wordt. Er zijn roodborstjes en andere vogels uit het zuiden die je hier vroeger nooit zag.' Beeld Marlena Waldthausen
Marisa in het huis van haar oma. 'Zij vertelt dat het zee-ijs elk jaar dunner wordt. Er zijn roodborstjes en andere vogels uit het zuiden die je hier vroeger nooit zag.'Beeld Marlena Waldthausen

Begin mei moesten nog enkele jagers worden gered die gestrand waren door plotselinge scheuren in het ijs, vertelt Marisa wanneer we haar met haar neefje treffen in de haven, die vol staat met sneeuwscooters. Hier en daar sleutelen mannen aan een motor en bepakken ze de qamutiks, de houten sleden waarop de tent, het proviand en de familie worden meegesleept. Een man en zijn zoon zijn terug van de jacht en dragen de buit, grote hompen narwalvlees (een tandwalvis), naar hun Honda.

“Ik hou van maktak, narwalspek, vooral als het vers is”, zegt Marisa met een verlekkerde blik. Haar neefje raakt geïnspireerd en besluit het witte bezoek te imponeren met zijn jachtavonturen. “Ik schoot mijn eerste zeehond al toen ik 6 jaar was”, zegt hij trots. Met zijn vaders geweer, natuurlijk. De kunst is het beest daarna snel uit het wak te trekken met de niksik, de pikhaak. Marisa was 12, vertelt ze, maar zij ving ooit een Arctic char, een trekzalm, met de hand. Neeflief valt stil, overklast.

Nieuwe zeewering

Niet dat Marisa zo veel ervaring heeft op het zee-ijs. Ze is nog nooit bij de sinaa geweest, het bijna spirituele overgangsgebied van ijs en open zee waar het meeste leven te vinden is en waar de Inuit van oudsher op narwals jagen. “Vooral mannen en jongens gaan daarheen, voor vrouwen en meisjes is het gevaarlijk”, zegt ze. “Maar ik heb weleens narwals gezien hoor, ik heb er zelfs bijna eentje geschoten.”

Je hoeft echter niet het ijs op om de gevolgen van de opwarming te zien. Marisa vertelt hoe de gletsjers van Bylot Island aan de overkant van de zeestraat steeds verder smelten. Bij de cabin van haar oma, waar de familie in het jachtseizoen vaak weekenden doorbrengt, vreet een door het smeltwater gezwollen rivier elk jaar een heel stuk land weg. “Oma zegt dat het verschil tussen twintig jaar geleden en nu enorm is.”

Paspoort: Marisa Idlout

Naam: Marisa Rachel Idlout, 18 jaar

Woonplaats: Pond Inlet (Mittimatalik), Baffin Island, Nunavut, Canada

Huisgenoten: vader, moeder, jongere zus en broer, twee pleegzussen

Studie: middelbare school, doet laatste jaar over

Werk: binnenkort assistent in het gemeentehuis, eerder caissière in een supermarkt

Hobby’s: tekenen, schilderen, fitness

Moment dat de klimaatcrisis dichtbij kwam: twee jaar geleden, toen sneeuw en ijs later kwamen dan ze ooit had meegemaakt en ze bij de blokhut van haar oma zag hoe smeltende gletsjers het land eroderen.

Vraag aan de wereldleiders: “We zien almaar snellere veranderingen in de natuur om ons heen. Waarom besteden jullie niet meer aandacht aan hoe slecht het met de aarde gaat? De aarde is ons enige huis.”

Ook Pond Inlet zelf, waar het smeltwater deze junidagen aanzwelt tot woeste beken, zet zich schrap. Alle huizen staan al op palen om te zorgen dat ze niet wegzakken in de smeltende bodem. Een nieuwe zeewering bij de haven moet voorkomen dat het aanlegstrand wegspoelt – en wie weet de huizen vlakbij, zoals dat van Marisa’s oma. Het kán gebeuren, weet ze. Een storm sloeg een zandstrand buiten het dorp in een klap helemaal weg. “Je ziet alleen nog kale rotsen.”

Andere ontwikkelingen in Baffin Island verergeren de problemen nog, zoals het omstreden uitbreidingsplan van de Mary River Mine, een ijzermijn ten westen van Pond Inlet. Dat is fijn voor de werkgelegenheid, maar slecht voor de dieren en dus de jacht. “Vooral narwals zijn gevoelig voor het lawaai van de ertsschepen en trekken weg”, zegt Marisa. En dus is ze, anders dan veel mensen in het dorp, fel tegen de mijn.

Studie psychologie

Alle zorgen willen niet zeggen dat de klimaatcrisis al een grote invloed heeft op Marisa’s leven nu. Dat is weinig anders dan dat van veel leeftijdsgenoten elders in de wereld: school natuurlijk, een bijbaantje (eerst kassameisje bij de supermarkt Northern, binnenkort misschien vrijwilliger bij de boekhoudafdeling van het gemeentehuis), kletsen met vriendinnen en hobby’s als tekenen en schilderen. “Ik heb een sneeuwuil getekend voor mijn grootmoeder, haar lievelingsdier. Ze heeft hem ingelijst aan de muur hangen.”

IJsbergen nabij Pond Inlet. Beeld Marlena Waldthausen
IJsbergen nabij Pond Inlet.Beeld Marlena Waldthausen

Marisa’s probleem nu is vooral dat het zo saai is in Pond Inlet, vertelt ze, terwijl we in de regen uitkijken over het dorp. Ze droomt al stiekem van weggaan. Omdat hier geen opleiding, geen werk en geen toekomst is, zit er ook weinig anders op. “Ik moet eerst grade 12 overdoen”, vertelt ze verlegen, vooral vanwege haar Engels, maar na het eindexamen wil ze naar een universiteit “down south” (in Canada), voor een goede studie, psychologie misschien, of een business- of financeopleiding.

Ze maak zich daar wel een beetje druk om, zegt ze. “Er zijn zo veel dingen die ik later zou kunnen doen, ik wil niets missen en dat is best stressvol. En wat als ik de verkeerde keuze maak? Het is misschien nog extra moeilijk omdat ik in een gemeenschap leef waar maar weinig kansen en mogelijkheden zijn, heel anders dan voor kinderen down south.”

canada cijfers vk Beeld DM
canada cijfers vkBeeld DM

Quannah Rose

Zeker is dat ze Pond Inlet gaat verlaten. Niet alleen om te studeren, ook om te reizen en wat van de wereld te zien: Europa, Azië, er zijn zo veel plekken. Misschien heeft het te maken met haar Inuit-achtergrond, zegt ze, al is ze nog nooit verder geweest dan Iqaluit, de hoofdstad van Nunavut. “Wij Inuit waren vroeger nomaden, altijd onderweg. Maar wie weet kom ik later weer terug naar Pond Inlet, als ik oud ben.”

Soms droomt ze ervan om vanuit haar Inuit-achtergrond over de wereld te reizen en aandacht te vragen voor de klimaatcrisis. Zoals haar idool Quannah Rose Chasinghorse-Potts, een 20-jarige milieuactivist en model uit Alaska van Inuit-Indiaanse afkomst, die met haar etnische gezichtstatoeages in modetijdschrift Vogue heeft gestaan en zich sterk maakt voor inheemse landrechten en tegen oliewinning in Arctisch gebied.

Marisa Idlout: 'Mensen kunnen van de Inuit leren om mindful te zijn voor het land.' Beeld Marlena Waldthausen
Marisa Idlout: 'Mensen kunnen van de Inuit leren om mindful te zijn voor het land.'Beeld Marlena Waldthausen

Ze heeft alvast een boodschap voor de wereldleiders die op de VN-klimaattop COP27 in het Egyptische Sharm el-Sheikh bijeenzijn om voor de zoveelste keer te proberen afspraken te maken over het afbouwen van de CO2-uitstoot en het eerlijk opvangen van de kosten van klimaatrampen. “Ik zou zeggen: let beter op wat er met de wereld aan de hand is. Het is de aarde zelf die aan het veranderen is. En we moeten haar beschermen, want ze is ons enige huis.”

Leren van de Inuit

Marisa vindt het jammer dat er doorgaans zo weinig inheemse volkeren op de VN-klimaattoppen aanwezig zijn. Hoewel deze het minst aan de klimaatcrisis hebben bijgedragen, zijn zij vaak degenen die er het hardst door worden getroffen. En het zou volgens Marisa ook goed zijn als er meer geluisterd wordt naar inheemse volkeren, want die hebben rest van de wereld heel wat te leren. Al is het maar omdat ze, in het geval van de Inuit, al duizenden jaren weten te overleven in de harde omstandigheden van het poolgebied.

“Mensen kunnen van de Inuit leren om mindful te zijn voor het land”, zegt Marisa. “Als wij op het land zijn, houden we altijd rekening met de dieren, we laten geen afval achter, graven niet in de grond, wassen ons niet in open water om de vissen niet te storen. Als we een gat maken in het ijs om te vissen, mogen we er niet in spugen. Wij zullen de aarde nooit veranderen of geweld aandoen. Wij willen haar behouden zoals ze is.”

De smeltende Noordpool: het grote plaatje

Het noordpoolgebied is ground zero van de klimaatcrisis. Het gebied warmt twee tot vier keer zo snel op als de rest van de wereld, compleet met hittegolven en bos- en toendrabranden. In juni 2020 was het in Siberië 38 graden. De opwarming wordt versterkt door het albedo-effect: door afname van sneeuw en ijs nemen land en zee meer warmte op.

Het zichtbaarste effect van de opwarming is de afname van het zee-ijs. Dat zee-ijs groeit en krimpt door het jaar heen, maar neemt bijna 5 procent per decennium af. Medio deze eeuw wordt een in de zomer volledig ijsvrije Noordpool verwacht, voor het eerst in 700.000 jaar.

Zorgen baart ook het smelten van de enorme Groenlandse ijskap. Deze erfenis van de pleistocene ijstijden verliest elk jaar zo’n 30 miljard ton ijs en lijkt inmiddels het point of no return gepasseerd: zelfs als de opwarming stopt of afneemt zal de afkalving doorgaan. Dit kan in de komende eeuwen leiden tot een zeespiegelstijging van zo’n 7 meter.

Een tikkende tijdbom is het smelten van de permafrost, de permanent bevroren ondergrond rond de pool waarin 1.500 miljard ton koolstof ligt opgeslagen, twee keer zoveel als de atmosfeer nu bevat. Als die dooit, komt al die koolstof vrij, wat de opwarming enorm zal versterken.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234