Woensdag 06/07/2022

Voor u uitgelegdGezondheid

SOS sperma: sommige mannen zien zaadkwaliteit zienderogen achteruit gaan

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Volgens een nieuwe studie worden sommige mannen blootgesteld aan ‘alarmerende’ concentraties stoffen die de zaadkwaliteit kunnen verminderen. ‘We waren verbluft door de omvang.’

Dieter De Cleene

Sommige mannen hebben een hoeveelheid potentieel hormoonverstorende stoffen in het lichaam die de veilig geachte dosis tot wel 100 keer overschrijdt, blijkt uit een nieuwe studie. Een “alarmerende” overschrijding, volgens de onderzoekers, die verwachten dat de cocktail een negatieve impact heeft op de zaadkwaliteit.

De Britse en Deense wetenschappers bepaalden de blootstelling aan 29 stoffen die in verband worden gebracht met hormoonverstoring. Voor 9 stoffen, zoals bisfenolen en ftalaten uit plastics, deden ze dat op basis van een urine-onderzoek bij 100 jonge Deense mannen. Voor 20 andere chemicaliën, zoals pcb’s, baseerden ze zich op blootstellingsgegevens uit eerder onderzoek. Ze stelden vast dat de veilig geachte dosis voor alle stoffen samen ruimschoots werd overschreden, bij de helft van de mannen ruim 17 keer en bij een enkeling zelfs 100 keer. “We waren verbluft door de omvang van de overschrijding”, schrijven de wetenschappers in het vakblad Environment International. Ze pleiten voor maatregelen om de blootstelling te beperken, om het risico op een negatieve impact op de zaadkwaliteit te beperken.

Is het dan zo slecht gesteld met ons zaad? Al in de jaren 1990 trokken Deense wetenschappers aan de alarmbel over de staat van het zaad. Bevatte een kwakje in de jaren 1940 gemiddeld ruim 110 miljoen zaadcellen per milliliter, dan waren dat er 50 jaar later nog 66 miljoen. De studie was niet vrij van kritiek, omdat de technieken om zaadcellen te tellen in die periode zijn geëvolueerd. Dat kan de resultaten van studies beïnvloeden en maakt het lastig om een evolutie vast te stellen.

Sindsdien kwamen andere studies tot vergelijkbare conclusies. Een vaak geciteerde overzichtsstudie uit 2017 besluit dat het aantal zaadcellen bij westerse mannen tussen 1970 en 2010 gemiddeld met ruim de helft is afgenomen, van bijna 100 miljoen tot minder dan 50 miljoen stuks per milliliter.

Hoe erg is dat? De Wereldgezondheidsorganisatie beschouwt een concentratie tussen de 15 en 200 miljoen zaadcellen per milliliter als normaal. Maar androloog Ahmed Mahmoud (UZ Gent) wijst erop dat de kans om binnen het jaar zwanger te raken snel afneemt eens het aantal zwemmers onder de 40 miljoen duikt. “Steeds meer mannen balanceren op dat randje”, zegt Mahmoud. Daarboven maakt het weinig uit of er nu 50 of 150 miljoen zaadcellen in een milliliter sperma zitten.

null Beeld Nick Ohlo
Beeld Nick Ohlo

Of een lager aantal zaadcellen effectief tot problemen leidt, hangt niet alleen van de man af, stipt fertiliteitsexpert Herman Tournaye (VUB) aan. Een kind maak je met twee. “Zelfs met erg weinig zaadcellen kom je nog een heel eind, wanneer je een vruchtbare partner hebt”, zegt Tournaye. “Maar we zien de gemiddelde leeftijd waarop vrouwen aan kinderen beginnen alsmaar toenemen. Een verminderde zaadkwaliteit wordt vooral een probleem wanneer de vrouw daar niet voor kan compenseren.”

Matig met pijnstillers

Welke rol speelt blootstelling aan allerlei chemische stoffen in die evolutie? Verschillende studies vinden een statistisch verband tussen een verhoogde blootstelling aan hormoonverstorende stoffen en verminderde vruchtbaarheid. Maar andere factoren, zoals ongezonde voeding, overgewicht, te weinig beweging en roken, kunnen eveneens tot een verminderde zaadkwaliteit leiden. “Dat er zoveel zaken meespelen, maakt het na dertig jaar nog steeds lastig om harde conclusies te trekken”, zegt Tournaye. “Maar zowel dierproeven als de gevonden statistische verbanden bij mensen doen vermoeden dat er iets aan de hand is.”

Hoewel de proefpersonen in de nieuwe studie jonge mannen waren, is het vooral blootstelling tijdens de zwangerschap die sommige experts zorgen baart. De capaciteit om later zaadcellen aan te maken wordt namelijk dan vastgelegd. “Het is een periode waarin de foetus erg gevoelig is voor hormoonverstorende stoffen”, zegt androloog Dirk Vanderschueren (UZ Leuven).

“Uit deze nieuwe studie blijkt vooral dat hoewel de blootstelling aan verschillende hormoonverstorende stoffen onder de veilig geachte drempel kan blijven, dat niet het geval is voor een mengsel van stoffen met soortgelijke effecten”, zegt Mahmoud.

Uit de nieuwe analyse blijkt dat vooral bisfenolen sterk bijdragen tot de gecombineerde blootstelling, net als de pijnstiller paracetamol. Uit bezorgdheid om hormoonverstorende effecten van de pijnstiller riepen ruim 90 wetenschappers eind vorig jaar op om paracetamol tijdens de zwangerschap enkel te gebruiken als het echt niet anders kan. “Te weinig vrouwen en artsen zijn daarvan op de hoogte”, zegt toxicoloog Andreas Kortenkamp (Brunel University), die de nieuwe studie leidde.

Volgens Kortenkamp heb je als consument verder relatief weinig controle over je blootstelling aan potentieel schadelijke stoffen en is het vooral aan beleidsmakers om die beter te reguleren. “Het gebruik van bisfenol A is al aan banden gelegd, maar de stof is vaak vervangen door andere bisfenolen die in de eerste plaats allemaal uit voedselverpakkingen zouden moeten worden geweerd”, zegt Kortenkamp.

De onderzoekers gaan ervan uit dat ze de blootstelling nog hebben onderschat. “We hebben ons beperkt tot stoffen waarvoor er voldoende data zijn over de blootstelling en toxiciteit”, zegt Kortenkamp. “De werkelijke blootstelling ligt wellicht hoger.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234