Zondag 20/10/2019

Wetenschap

Seroxat, met de s van suïcide

Zelfportret van Laura Hospes in het Universitair Psychiatrisch Centrum te Groningen. De 21-jarige Nederlandse fotografe belandde in april in het centrum na een poging tot zelfdoding. 'Door middel van fotografie kan ik vertellen hoe het met me gaat. Ik kan er dingen of gebeurtenissen mee verwerken.' Beeld © Laura Hospes

Paroxetine, een antidepressivum dat in ons land vooral verkocht wordt onder de merknaam Seroxat, blijkt niet zo effectief en veilig voor jongeren als onderzoekers in 2001 beweerden. Een heranalyse van de data leert dat het middel niet werkt bij 12- tot 18-jarigen, en dat het hen zelfs kan aanzetten tot zelfdoding.

Het ware gezicht van Study 329. Een artikel, met die woorden in de bovenkop, prijkt sinds een paar dagen prominent op de site van het wetenschappelijke tijdschrift British Medical Journal (BMJ). In de studie, die dateert van 2001, wordt de werkzaamheid van het antidepressivum paroxetine bij 12- tot 18-jarigen onder de loep genomen. Hoofdonderzoeker Martin Keller, professor psychiatrie aan de Brown University, concludeerde destijds dat dit middel "over het algemeen goed verdragen wordt" en "goed kan werken voor jongeren met majeure depressie".

De conclusies staan in schril contrast met die van BJM vandaag over exact dezelfde Study 329. In het blad stellen collega's, die onder de noemer RIAT weggemoffelde onderzoeksresultaten uitvlooien, dat paroxetine "noch effectief, noch veilig" is.

Dat de heranalyse van Study 329 nodig en dringend was, zeggen wetenschappers al lang. Telkens opnieuw verwijzen ze naar het feit dat parotexineproducent Smith Kline Beecham (vandaag GlaxoSmithKline of GSK) het onderzoek uit 2001 mee sponsorde. Ook wordt al een hele tijd aangenomen dat paroxetine niet interessant is voor jongeren. In verschillende landen, waaronder België, wordt het gebruik zelfs afgeraden.

Dat negatieve advies lijkt logisch, eenmaal je de heranalyse in BMJ erop naslaat. Die zegt dat er veertien jaar geleden heel wat kwalijke bijwerkingen zijn achtergehouden. Zo blijkt onder meer dat van de groep van 275 onderzochte jongeren 11 na het nemen van paroxetine suïcidaal gedrag stelden, tegenover 1 in de placebogroep. In de originele publicatie van Keller werd gesteld dat slechts 5 paroxetinegebruikers met zelfdoding bezig waren.

Frauduleuze reclame

In 2002, een jaar na de publicatie van Study 329, stelde de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) het middel al aan de kaak. Paroxetine zou niet beter werken dan een placebo. In datzelfde jaar bleken er in de VS toch meer dan twee miljoen kinderen en jongeren het middel te nemen. Het werd toen als "opvallend effectief en veilig" verkocht. Dat leidde mee tot een miljardenboete die de producent in 2012 kreeg voor frauduleuze reclame.

Wie denkt dat vandaag nog amper mensen het antidepressivum gebruiken, denkt mis. In ons land kregen volgens het Riziv vorig jaar 130.470 Belgen het middel terugbetaald. Hoeveel van die 130.470 behoren tot de groep 12- tot 18-jarigen is niet duidelijk. Kinder- en jeugdpsychiater Eric Schoentjes (UZ Gent) zegt dat het middel aan een steeds kleiner wordende groep van jongeren met zware stemmings- en angststoornissen wordt voorgeschreven. "De laatste jaren zijn er steeds meer alternatieve antidepressiva voor hen."

Zelf heeft Schoentjes nooit paroxetine aan een minderjarige gegeven. Dat sommige van zijn collega's dat wel doen, is opvallend. De bijsluiter vermeldt duidelijk dat het antidepressivum niet mag worden gebruikt voor kinderen en adolescenten jonger dan 18. "Het is niet bewezen dat het voor die leeftijdsgroep een doeltreffend geneesmiddel is", luidt de waarschuwing. "Patiënten jonger dan 18 hebben ook meer kans op bijwerkingen zoals zelfmoordgedachten en gedachten van zelfverwonding wanneer zij dit innemen."

Elke arts heeft de vrijheid om geneesmiddelen voor te schrijven, klinkt het bij het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG). Dus ook de middelen waarvoor geen officiële indicatie bestaat. "Het is aan de arts om te oordelen of een middel kan helpen."

Schoentjes meent dat dat maar goed is. "Het is niet omdat een geneesmiddel op papier niet blijkt te werken, dat er in de praktijk geen enkele patiënt baat bij heeft." De psychiater heeft het niet alleen over paroxetine, maar over allerhande geneesmiddelen voor minderjarigen. "Het is belangrijk om te weten dat er, om ethische en financiële redenen, bijzonder weinig onderzoek naar medicatie voor hen wordt gedaan. Dat maakt dat wij, artsen, genoodzaakt zijn om middelen uit te proberen."

Nood aan transparantie

Schoentjes onthoudt uit de heranalyse van Study 329 hoe selectief er wordt omgesprongen met onderzoeksresultaten en hoe groot de nood aan eerlijkheid en transparantie is. Al geeft de psychiater ook mee dat het vrijgeven van de data door GlaxoSmithKline in hun voordeel spreekt. "Dit zouden alle farmabedrijven vanzelf moeten doen."

Ook professor toxicologie Jan Tytgat (KU Leuven) schaart zich achter dat idee, al zegt hij ook te beseffen dat het utopisch is. "Deze bedrijven hebben er nochtans alle voordeel bij. Op die manier wordt én duidelijk of hun geneesmiddelen op punt staat, én of ze in eer en geweten werken."

Wat is paroxetine?

Paroxetine is een antidepressivum dat sinds de jaren 90 op de markt is en al wereldwijd door miljoenen mensen is gebruikt. In België wordt het vooral verkocht onder de merknaam Seroxat. Het middel hoort tot de selectieve serotonine heropnameremmers of SRRI's en wordt vooral voorgeschreven bij depressies en angststoornissen. Het middel is omstreden, omdat het in verband wordt gebracht met zelfmoordgedachten en -pogingen. In de VS en Europa wordt afgeraden het aan patiënten onder de 18 te geven. Geert Michiels, de chauffeur die op 23 maart 2012 in Sierre de controle over een bus met kinderen verloor, liet zich behandelen met het antidepressivum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234