Vrijdag 30/09/2022

AchtergrondWetenschap

Robin Hood of ordinaire dief? Dit is de vrouw die wetenschappelijke artikelen gratis online zet

Alexandra Elbakyan. Beeld RV
Alexandra Elbakyan.Beeld RV

Met haar website Sci-Hub omzeilt Alexandra Elbakyan de betaalmuren van de grote uitgevers: wetenschappelijke artikelen zijn er gratis te lezen. Wat drijft deze ‘Robin Hood van de wetenschap’, die onlangs (en niet voor het eerst) is aangeklaagd?

Frank Rensen

Dat valt tegen, zeg. Het is 2009 als een 19-jarige student neurowetenschappen in Kazachstan online artikelen zoekt voor haar afstudeerproject. De meeste studies staan achter een paywall, een digitale muur die de weg naar het onderzoek verspert. Of ze even 30 euro wil betalen om één artikel te lezen. En ze zal alleen al deze week misschien wel tientallen artikelen moeten doornemen.

Sommige studenten voelen dat niet in hun eigen portemonnee, bijvoorbeeld omdat hun universiteit dure abonnementen heeft afgesloten met de uitgevers. Maar deze student, de Kazachse Alexandra Elbakyan, heeft die luxe niet bij haar onderzoeksinstituut.

Er zijn oplossingen: op internetforums wisselen studenten pdf-bestanden van wetenschappelijke artikelen uit. Elbakyan is zelf een populaire leverancier: al op haar 16de hackte ze een database met boeken over neurowetenschappen van de prestigieuze technische universiteit van Massachusetts (MIT), dus het vinden van een pdf’je is voor haar een koud kunstje.

Maar ze gaat nog een stap verder. Ze schrijft een programma dat automatisch onderzoeksartikelen downloadt, dwars door de betaalmuren heen. Het is nog steeds niet bekend hoe het precies werkt, maar het heeft te maken met het inloggen met legitieme accounts, vergelijkbaar met hoe men soms Netflix kijkt met andermans inloggegevens. In 2011 zet ze het programma om naar een website, Sci-Hub, waar ze nog steeds als enige eigenaar aan werkt. De website heeft alleen een linkje naar de webpagina van het artikel nodig om de bijbehorende betaalmuur te doorbreken.

Illegaal

Sinds 2011 downloaden studenten én onderzoekers van over de hele wereld elke maand miljoenen artikelen op de site, over elk onderwerp. Zo tweet een gebruiker dat in de dankbetuiging van zijn scriptie staat: “Dank aan mijn ouders, God, en Sci-Hub”. Een ander: “Als student in een land zonder gratis toegang tot complete teksten van artikelen, is Elbakyan van Sci-Hub mijn Robin Hood.” Een derde is van mening dat Elbakyan een Nobelprijs verdient voor haar werk.

Het gebruik van Sci-Hub is wel illegaal: in 2015 klaagde onder andere Elsevier, ’s werelds grootste uitgever van wetenschappelijke vakbladen, Elbakyan aan vanwege het breken van auteursrecht. Elsevier won, maar tot op de dag van vandaag heeft Elbakyan de boete van haast 20 miljoen dollar niet betaald. Per e-mail vertelt ze dat ze ervan uitgaat dat Sci-Hub over tien jaar legaal zal zijn. “En zelfs als ik zou willen, dat geld heb ik toch niet.”

Vooralsnog ligt Elbakyan vanwege Sci-Hub voortdurend met de wet in de clinch. Ze is in diverse landen aangeklaagd en verloor elke zaak – waarbij ze overigens nooit kwam opdagen. In december 2021 klaagden Elsevier, uitgever Wiley en de American Chemical Society samen Elbakyan aan, ditmaal bij het hooggerechtshof van New Delhi. Daar zijn auteursrechten net iets soepeler geregeld dan in de rest van de wereld, waardoor Elbakyan zich voor het eerst door een team advocaten laat vertegenwoordigen. De zaak loopt nog. Wat het met haar doet dat haar mogelijk nog meer boetes en zelfs een gevangenisstraf boven het hoofd hangen? “Ik probeer er niet over na te denken”, schrijft ze.

Ook over haar verblijfplaats zegt ze liever niet te veel, “ergens in Rusland’, uit angst voor arrestatie en vervolging. Waar ze nooit mysterieus over heeft gedaan, is haar identiteit. Zo zwaait een digitale Elbakyan de gebruikers van haar website enthousiast gedag naast een autobiografische tekst. “Ik heb mijn identiteit nooit verborgen”, zegt ze. “Sci-Hub lost een groot probleem in de wetenschap op en daar verdien ik erkenning voor.”

Een gebroken systeem

Met dat ‘probleem in de wetenschap’ verwijst Elbakyan naar een systeem van wetenschappelijke publicatie dat volgens haar, en andere critici, op twee belangrijke manieren verrot is.

Ten eerste is wetenschap niet gratis toegankelijk. Elbakyan: “Dat staat in de weg van de wetenschap zelf, maar het brengt ook mensenlevens in gevaar. Neem artikelen over geneeskunde. Wat gebeurt er als die niet gelezen kunnen worden, vooral in ontwikkelingslanden?”

Ten tweede dragen de onderzoekers de lasten van het publicatieproces: niet alleen leveren zij de artikelen, ze moeten ook elkaars werk redigeren, bijna altijd onbetaald. Het is voor de carrière van een wetenschapper van zulk groot belang om in een prestigieus tijdschrift terecht te komen dat alle macht bij de grootste uitgevers is komen te liggen. “Als je een telefoon koopt, heb je keuze uit talloze toestellen, maar als je een chemicus bent, heb je voor een specifiek carrièrepad keuze uit maar enkele vakbladen”, zegt Jeroen Sondervan, die voor de Universiteitsbibliotheek Utrecht werkzaam is als publishing consultant op het gebied van open access.

Bij die methode betalen de wetenschappers een zo klein mogelijk bedrag aan de uitgever om hun werk te publiceren, maar is het vervolgens gratis voor iedereen te lezen. De overgang naar een systeem waar open publiceren de norm is, is lastig door de financiële belangen van de grote uitgevers. “Het is in die zin vergelijkbaar met de energietransitie. We proberen een stug, mondiaal systeem te transformeren”, aldus Sondervan.

null Beeld DM
Beeld DM

Om die mondiale verandering te verwezenlijken ondertekenden elf EU-landen, waaronder Nederland, in 2018 het Plan S. Dat stelt: al het vanuit de EU gesubsidieerde onderzoek moet gratis te lezen zijn. “Als een soort wetenschappelijke vakbond stelt Plan S afzonderlijke landen en onderzoeksfinanciers in staat om weerstand te bieden tegen de dominante positie van uitgevers”, zegt Hans de Jonge, leidinggevende van het Open Science-programma van de NWO, de belangrijkste financier van Nederlands onderzoek.

Sci-Hub en de voortgang van open wetenschap

Dus Sci-Hub is niet meer zo belangrijk, omdat overheden en onderzoeksfinanciers het roer toch al omgooien naar open access? Zeker niet, zegt Balázs Bodó, die als econoom aan het Instituut voor Informatierecht van de Universiteit van Amsterdam de afgelopen tien jaar piratenbibliotheken als Sci-Hub onderzocht. “Zonder de dreiging van een zwarte markt kunnen uitgevers doen wat ze willen. Het alternatief, Sci-Hub, gaat pas weg wanneer de markt verandert.”

Daarom hoopt Bodó dat Sci-Hub over tien jaar niet meer hoeft te bestaan: “Piraterij is een symptoom van een onderliggend structureel probleem”, niet de oplossing zelf. Bovendien noemt hij het schandalig dat Elbakyan haar vrijheid op het spel moet zetten om kennis beschikbaar te stellen.

Ook Sondervan stelt dat, hoewel Sci-Hub rammelt aan het monopolie van de grote uitgevers, het echte werk nog voor de boeg ligt: dankzij Sci-Hub zijn artikelen gratis te lezen, maar die artikelen moeten nog steeds gepubliceerd worden, waar wetenschappers bij open access voor moeten betalen. “Verder is open access een onderdeel van Open Science, dat de hele cyclus van wetenschap wil veranderen: we willen meer transparantie, gelijkheid, wetenschappers op meer dan alleen het aantal citaties van hun werk beoordelen en toegankelijke wetenschap voor het brede publiek.”

Voor Elbakyan zijn die doelstellingen secundair. “Ik denk dat ze vooral op de kaart worden gezet door de uitgevers, om ons af te leiden van het echte doel: vrije onlinedistributie van informatie.” Het andere kritiekpunt, dat Sci-Hub de hoge kostenposten voor de publicerende onderzoekers niet oplost, vindt ze ook niet terecht. “Zodra Sci-Hub legaal is, zullen de uitgevers met te hoge publicatiekosten worden weggeconcurreerd door andere uitgevers die wél redelijke prijzen vragen.”

Lucie Guibault, hoogleraar auteursrecht aan Dalhousie University, noemt deze redenering naïef: “Elbakyan veronderstelt kennelijk dat Sci-Hub ooit legaal zal worden, maar dat is uitgesloten.” Als onderzoekers in een tijdschrift publiceren, tekenen ze een contract dat het auteursrecht overdraagt aan de uitgever. Sci-Hub heeft dat auteursrecht duidelijk niet, maar publiceert de artikelen toch.

De zaak voor het hooggerechtshof van New Delhi is volgens Guibault daarom al zo goed als verloren. “India heeft eigen nuances in de beperkingen van het auteursrecht, maar Sci-Hub kan op geen daarvan een beroep doen. Daar is de overtreding te breed en grootschalig voor”, aldus Guibault. “De wet staat kaarsrecht op de logica van Elbakyan.”

Toch houdt Elbakyan, de ‘piratenkoningin van de wetenschap’, voet bij stuk: “Als een wet voorkomt dat mensen toegang krijgen tot kennis, is de wet onrechtvaardig.”

Open access in België: de stand van zaken

In België worden academici niet verplicht om hun studies publiek beschikbaar te maken, maar de voorbije jaren namen enkele universiteiten wel maatregelen om de toegankelijkheid van werken te verbeteren. In 2007 nam de Universiteit van Luik het voortouw door een zogenoemd ‘Immediate deposit, optional access-mandaat’ op te leggen aan onderzoekers. Volgens dat principe zijn personeelsleden verplicht om hun studies op een platform van de instelling te uploaden zodra het peerreview-proces achter de rug is.

De uitgever van een wetenschappelijk tijdschrift kan nog steeds eisen dat een embargo gerespecteerd wordt, maar de metadata van het stuk zijn meteen beschikbaar. Geïnteresseerde lezers kunnen de auteur van het werk bovendien een mail sturen om een eerdere kopie te krijgen. De UGent nam het principe drie jaar later over.

Sinds 5 september 2018 staat een openacces-bepaling in de Belgische wetgeving. Die houdt in dat auteurs het recht hebben om hun studies vrij toegankelijk te maken als ze voor minstens 50 procent met publieke middelen bekostigd werden. Ze moeten een embargoperiode van zes tot twaalf maanden respecteren, maar nadien hoeven ze geen rekening meer te houden met eisen van uitgevers. Toch is vandaag slechts 56 procent van het werk dat door het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) gefinancierd wordt publiek toegankelijk. Het FWO laat wel weten dat het de ambitie heeft om dat cijfer tegen 2023 op te trekken tot 80 procent. (PN)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234