Donderdag 30/06/2022

InterviewRebecca Gomperts

Rebecca Gomperts over abortus: ‘Er is geen enkele andere medische ingreep waarbij patiënten verplicht bedenktijd krijgen’

‘Het zijn áltijd de vrouwen die opdraaien voor de anticonceptie, de abortus... En dan beslissen mannen of dat al dan niet mag.’ Beeld Aurélie Geurts
‘Het zijn áltijd de vrouwen die opdraaien voor de anticonceptie, de abortus... En dan beslissen mannen of dat al dan niet mag.’Beeld Aurélie Geurts

Volgens Time is ze een van de invloedrijkste mensen van het jaar. Arts Rebecca Gomperts (54) vecht voor veilige abortussen wereldwijd. ‘Met een drone hebben we vanuit Duitsland al pilletjes afgeleverd bij twee vrouwen in Polen.’

Eline Delrue

Betrokken en onverschrokken, zo strijdt de Amsterdamse arts-activiste Rebecca Gomperts al decennialang voor veilige abortussen overal in de wereld.

Vanop haar abortusboot en later ook via het web stak ze al honderdduizenden vrouwen abortuspillen toe.

Eerder dit najaar riep het Amerikaanse tijdschrift Time Magazine haar nog uit tot een van de invloedrijkste mensen ter wereld. ‘In tijden van angst en onzekerheid is Gomperts een baken van hoop’, zo schalde de loftrompet. ‘Iemand die opkomt voor een veilige abortus als mensenrecht.’

Warme woorden, maar de dame met de rood gestifte lippen en oorbellen als abortuspillen bewaart haar cool. “Die nominatie bevestigt waarvoor ik al zolang pleit: dat vrouwen hun abortus met pillen helemaal zélf kunnen doen. Want let’s face it. Een miskraam gebeurt toch ook thuis? De hoogste tijd dus dat vrouwen ook in België gewoon naar de huisarts kunnen om een abortuspil.”

Je zou toch denken dat wij in België, met onze abortusklinieken, al een goede toegang hebben tot zwangerschapsafbreking. Niet dan?

“Nee, want je zegt het zelf al: precies omdat het, zeker in Vlaanderen, vooral via de abortuscentra gebeurt, moet je daar als vrouw wel raken. Dat is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Wie geen auto heeft, is soms uren met de trein of de bus onderweg. En wat als je met drie kleine kinderen zit en je kunt geen oppas regelen of betalen? Dat zijn situaties die best vaak voorkomen, maar waar heel weinig aandacht aan wordt besteed.

‘Vrouwen die het eerst zelf proberen, met breinaalden en stokken: dat gebeurt helaas nog altijd.’ Beeld Aurélie Geurts
‘Vrouwen die het eerst zelf proberen, met breinaalden en stokken: dat gebeurt helaas nog altijd.’Beeld Aurélie Geurts

“Op dat vlak zijn wij in Nederland in hetzelfde bedje ziek. Zo was er onlangs een meisje uit Vlieland, de Waddeneilanden. Vijf uur was ze onderweg, met de bus, de boot en de trein, om in de abortuskliniek van Groningen haar abortuspillen op te halen. Krankzinnig, toch?”

Vandaar uw pleidooi: laat gewoon huisartsen die abortuspillen voorschrijven?

(knikt heftig) “Klopt, zodat je als vrouw enkel nog met je voorschrift naar de apotheker moet. Daar zit ik nu hard op te zwoegen, om dat in Nederland erdoor te krijgen.

“Want elders kan het wel al: in Engeland, Ierland, Frankrijk. Vrouwen mogen er in de eerste negen weken van hun zwangerschap, na een consult met de huisarts, thuis abortuspillen innemen. Die wekken dan een miskraam op. Eigenlijk is het compleet belachelijk dat dit bij ons nog altijd niet kan. Dat maakt dat die toegang tot abortus echt nog een pijnpunt blijft.”

De coronacrisis heeft dat wellicht alleen maar lastiger gemaakt?

“Zeker. Denk ook aan vrouwen met een controlerende partner, die gebukt gaan onder huiselijk geweld. Of aan vrouwen die hun gezin niet willen inlichten. Ineens moest iedereen thuis werken. Leg dan maar uit waar je zo dringend naartoe moet. Alleszins niet naar je werk.

“Laatst kregen we nog een hulpvraag binnen van een Nederlandse vrouw zonder auto. Ze kampte met astma, kon daardoor geen mondkapje dragen, en kon dus niet met de bus naar de kliniek. Dat zijn zo van die dingen: je bedenkt dat niet van tevoren, maar het komt wel voor. Die vrouw raakte er dus níét.” (verontwaardigd)

Vrouwen die wel tot bij een abortuskliniek raken, botsen – ook bij ons – nog weleens op anti-abortusactivisten. Hoe kijkt u daar naar?

“Precies omdat we zulke aparte abortusklinieken hebben, geven we die activisten een focuspunt. Ze weten perfect waar ze ongewenst zwangere vrouwen in het vizier kunnen nemen. Mocht abortus via de reguliere gezondheidszorg kunnen, dan zouden ze niet langer moeten gaan protesteren. Ze zouden niet weten waar.

BIO

• 54 jaar, geboren in Suriname • was een tijdje arts-matroos op de Rainbow Warrior II van Greenpeace • richtte Women On Waves op, trok met de abortusboot naar landen waar abortus illegaal was • richtte Women on Web op, om vrouwen online aan abortuspillen te helpen • ontwikkelt een nieuw voorbehoeds­middel voor vrouwen

“Dat is dus het hele ding: waarom maakt abortus nog altijd niet deel uit van het gewone zorgsysteem? Dat is absurd. Zeker als je weet dat huisartsen ook miskramen begeleiden, en de abortuspil net hetzelfde effect heeft. Alleen al het idee dat je naar een aparte kliniek moet, is zo stigmatiserend. Voor veel vrouwen is dat op zich al erg belastend.”

Die anti-abortusactivisten: hebt u hen eigenlijk ooit al geholpen?

“Túúrlijk heb ik zulke vrouwen al uit de nood geholpen. Wees maar zeker. Dat komt vaak voor: dat die vrouwen erg fel tegen abortus zijn, tot ze het zelf nodig hebben. Dan verandert hun kijk erop.”

U bent arts van opleiding, maar bovenal werd u zelf activiste. Zat de doktersjas u te nauw?

(lachje) “Wel, voor mijn laatste stage geneeskunde heb ik in Guinee, in West-Afrika, gewerkt. Heel wat vrouwen kwamen me er vertellen over de gevaarlijke, illegale abortussen die ze hadden gehad. Met stokken in hun baarmoeder en zo, verschrikkelijke verhalen. Een van die vrouwen had er bijna het leven bij gelaten.

“Toch drong het toen nog niet goed bij mij door wat daar precies speelde. Ik dacht vooral dat het te maken had met hun slechte gezondheidszorg. Pas later zag ik in: abortus is niet zozeer een medisch probleem. Wél een probleem veroorzaakt door onrechtvaardige wetten.”

Wanneer kwam u tot dat besef: hier is meer aan de hand?

“Eind jaren 1990 was dat, ik volgde toen in Nederland ook al een opleiding tot abortusarts. Er was een centrum bij mij vlak om de hoek. Maar in 1997, toen ik als arts-matroos met Greenpeace naar Zuid-Amerika ben gevaren, stond ik opnieuw versteld van wat ik er hoorde. Niet alleen van de erbarmelijke manier waarop illegale abortussen er gebeurden, maar ook van het hele machtsmisbruik eromheen. Braziliaanse vrouwen, wanhopig op zoek naar hulp, kwamen bij zelfverklaarde artsen terecht, die dan na de ingreep seksuele wederdiensten eisten. Ronduit vreselijk.

‘Abortus zou een medische behandeling moeten zijn. De strafwet heeft daar niks in te zoeken.’ Beeld Aurélie Geurts
‘Abortus zou een medische behandeling moeten zijn. De strafwet heeft daar niks in te zoeken.’Beeld Aurélie Geurts

“Ook daar zag ik het weer: hoe vooral de arme, meest kwetsbare vrouwen de gevolgen van die strafwetten op abortus moesten dragen. Dit raakte zo hard aan sociale onrechtvaardigheid. Het was daar, in Zuid-Amerika, dat het idee rijpte van Women on Waves, van de abortusboot. Al heb ik wel eerst nog een zeevaartopleiding gevolgd. Je moet natuurlijk weten waar je aan begint.”

Met de abortusboot trok u de voorbije decennia naar verschillende landen waar de ingreep op dat moment illegaal was. U bent voor geen kleintje vervaard?

(lachje) “Je mag je niet te snel laten intimideren, dat is een feit. We trokken er natuurlijk niet zomaar op uit, we gingen altijd op uitnodiging van lokale vrouwenorganisaties. We bekeken ook altijd goed waar we echt het verschil konden maken. Zo voeren we onder meer naar Ierland, Polen, Spanje, Portugal en Marokko.

“Met onze boot brachten we ongewenst zwangere vrouwen naar internationale wateren. Wij voeren onder de Nederlandse vlag, en dus gold de Nederlandse wet. Zo konden we vrouwen perfect legaal aan een abortus helpen. Aan boord kregen ze de eerste abortuspil, die de zwangerschap afbreekt. De volgende dosis, om de vrucht af te drijven, kregen ze mee naar huis.”

Is dat wel veilig dan, om zo’n abortus thuis te moeten doormaken?

“Hartstikke veilig is dat. Er zijn meer mensen die aan een overdosis pijnstillers zonder voorschrift overlijden dan aan de abortuspil. Het is zelfs veiliger dan het uitdragen van een zwangerschap. Kijk maar naar Nederland en België: 1 op de 20.000 vrouwen overlijdt in het kraambed. Bij een abortus met pillen is dat 1 op de 500.000. Het is veiliger dan autorijden.” (fijntjes)

Terug naar de boot. In Spanje was er luid protest aan de kade, in Portugal werden jullie teruggedreven door oorlogsschepen. Jullie kregen niet bepaald een warm welkom?

(maakt zich vrolijk) “Nee, tuurlijk niet. Ook in Polen, in 2003, was de regering niet erg blij met onze komst. We vonden er ook geen enkele arts bereid om onze actie publiekelijk te ondersteunen. Die artsen deden hun abortussen natuurlijk allemaal ondergronds, na de kantooruren.

“Ons schip werd er aan de ketting gelegd, en het protest ging er behoorlijk agressief aan toe. Toch vonden we een manier om de vrouwen veilig aan boord te krijgen. Mijn vader pikte hen op aan het station, waar hij ze snel een T-shirt liet aantrekken met ons logo erop. Zo konden ze als ‘vrijwilligers’ onze boot op en af. Niemand op de kade wist wie abortuspillen had gekregen en wie niet. Maar goed, dat was toch best intimiderend.

‘Ik heb zelf een abortus en een miskraam gehad, en heb twee kinderen op de wereld gezet. Mijn leven is dus net zoals dat van veel vrouwen.’ Beeld Aurélie Geurts
‘Ik heb zelf een abortus en een miskraam gehad, en heb twee kinderen op de wereld gezet. Mijn leven is dus net zoals dat van veel vrouwen.’Beeld Aurélie Geurts

“Nadien heeft de politie elke vrouw die aan boord was geweest nog op het matje geroepen. Nu, sowieso zijn in Polen enkel de artsen strafbaar voor een abortus, niet de vrouwen zelf. Dat maakte het voor hen ook wel minder eng.”

Intussen is de abortuswet er in Polen alleen maar strenger op geworden. Sinds kort is een zwangerschapsafbreking ook verboden bij een foetus met een aangeboren afwijking. Hoe schat u die situatie in?

(zucht) “De duizend legale abortussen die er waren, kunnen nu ook al niet meer. Of toch niet openlijk. Ook die praktijk zal er nu ondergronds gebeuren, net als die 40.000 à 120.000 andere abortussen per jaar. Vrouwen die dat kunnen, trekken de grens over naar Tsjechië of Duitsland. Of ze kopen abortuspillen op de zwarte markt. Alweer zie je daar dat sociaal onrecht. En het is natuurlijk nóg schrijnender nu. Omdat het nu ook over situaties gaat waarvan de meesten onder ons zich wel kunnen indenken: oké, hiervoor moet een abortus kunnen.”

Dan lijkt Ierland een heel ander verhaal. In 2001 liet u er vrouwen inschepen op de abortusboot, in 2018 werd de ingreep legaal. Uw verdienste?

“Je moet weten: net vóór we daar met ons schip aankwamen, hadden de meeste vrouwenorganisaties ons nog weggewuifd: ‘Ach, Ierse vrouwen kunnen makkelijk naar Engeland. Die zullen nooit hulp vragen van zo’n abortusboot.’ Maar toen kregen we plots, in een paar weken tijd, honderden hulpverzoeken binnen. Het probleem was dus totaal onderschat, omdat het zo onzichtbaar was. Wij hebben dat zichtbaar gemaakt.

“Ook jaren later, toen de Ierse politiek nog altijd geloofde dat er helemaal geen abortussen gebeurden in het land, duwden wij hen met hun neus op de cijfers. Er waren er meer dan 1.100 per jaar: vrouwen die het zelf deden, met de abortuspil. Dat is daar een echte eyeopener geweest. En kijk, ondertussen kunnen vrouwen er gewoon bij de huisarts om de abortuspil. (roept het uit) Ze staan al veel verder dan wij.”

In België en Nederland is abortus niet strafbaar, tenzij je de voorwaarden – opgesteld in de wet – aan je laars lapt. Welk effect heeft dat op vrouwen?

“Het zadelt veel vrouwen nog altijd op met het idee dat ze iets ‘crimineels’ doen. Die wettelijke voorwaarden, zoals de maximumtermijn en de verplichte bedenktijd, maken het taboe ook alleen maar groter. Want de boodschap die je daarmee geeft, is: ‘Abortus is strafbaar, tenzij…’ Terwijl het gewoon een medische behandeling zou moeten zijn. Punt. De strafwet heeft daar niks in te zoeken.”

Hier ligt de verplichte bedenktijd voor een abortus op zes dagen, in Nederland op vijf dagen. U vindt dat betuttelend?

(windt zich op) “Meer zelfs, dat is een schending van het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Er gaat een fundamenteel wantrouwen van uit: alsof vrouwen niet in staat zouden zijn zelf te beslissen over het wanneer. Er is ook geen enkele andere medische ingreep waarbij patiënten verplicht worden: ‘Nou, denk er eerst maar eens een dag of zes over na.’ Zelfs niet om je te laten steriliseren.

'Met onze abortusboot kregen we op een bepaald moment té veel hulpverzoeken binnen, uit alle hoeken van de wereld.' Beeld Aurélie Geurts
'Met onze abortusboot kregen we op een bepaald moment té veel hulpverzoeken binnen, uit alle hoeken van de wereld.'Beeld Aurélie Geurts

“Komt daarbij dat die bedenktijd de boel alleen maar vertraagt. Vrouwen die graag een abortus met pillen willen, zitten dan bijvoorbeeld ineens al te ver in hun zwangerschap. Zij moeten dan, na 9 weken, noodgedwongen voor een curettage gaan (een medische ingreep waarbij de baarmoeder met een smal buisje leeggezogen wordt, ED). Het heeft dus ook een weerslag op je behandelingskeuzevrijheid. Veel meer dan betuttelend.”

U had zelf een abortus toen u nog studeerde. Hoe kijkt u daarop terug?

“Dat was een hele rotervaring, die abortus. Het was in een abortuskliniek, met een curettage. Het deed ontzettend veel pijn. En ik weet nog hoe ongelooflijk klote het voelde dat ík degene was die ervoor moest opdraaien. Je bent met een vriend, hebt seks, hij komt klaar, maar jíj zit er wel mee. Dat voelde zo oneerlijk, zo onrechtvaardig.

(geërgerd) “Het zijn ook áltijd de vrouwen die ervoor opdraaien: voor de anticonceptie, de bijwerkingen ervan. De abortus, als het misgaat. En dan beslissen mannen erover of dat al dan niet mag.”

Vijftien jaar geleden richtte u ook Women on Web op, een onlinehulpdienst om vrouwen wereldwijd aan abortuspillen te helpen. Hoe gaat dat precies in zijn werk?

“Met onze abortusboot kregen we op een bepaald moment té veel hulpverzoeken binnen, uit alle hoeken van de wereld: ‘Wanneer is dat schip hier? Ik heb een abortus nodig.’ (lachje) Toen dachten we: ‘Oké, het zijn uiteindelijk máár pillen. We moeten die toch op de een of andere manier bij die vrouwen krijgen.’ We hebben toen onze krachten gebundeld met een apotheek in India, daar zijn die medicijnen goed verkrijgbaar. Vrouwen die ons online om hulp vragen, laten we thuis via de post pillen bezorgen, vanuit India. Of we leggen hen uit hoe ze dit lokaal kunnen regelen.”

Sommige landen, zoals Spanje, Turkije en Zuid-Korea, censureren jullie website. Toch zagen jullie vorig jaar 170.000 aanvragen binnenstromen. Raakt u dat, dat cijfer?

“Ik ben vooral ontzettend blij dat die vrouwen ons kunnen vinden. En daar zitten natuurlijk vreselijke verhalen bij. Onlangs nog van een vrouw uit Saoedi-Arabië: ze werd mishandeld, kon haar huis niet uit, die vrouw ráákte niet eens bij een apotheek.

“En dan heb je nog de vrouwen die het eerst zelf proberen, puur uit wanhoop. Vrouwen uit de Verenigde Staten die ons schrijven dat ze eerst erg hoge dosissen vitamine C hebben geslikt, in een poging zo de vrucht af te drijven. Of die allerlei spullen in hun vagina hadden gestoken. Breinaalden, stokken: dat gebeurt helaas nog altijd. Het is dus van het grootste belang dat vrouwen weten dat het gewoon met pillen kan.”

Klopt het dat u in Ierland en Polen ook al abortuspillen hebt afgeleverd via een drone?

(knikt) “Vijf jaar geleden hebben we vanuit Duitsland een drone, met de pillen eraan vastgekleefd, naar Polen laten overvliegen. Naar twee vrouwen die ze nodig hadden. En twee jaar geleden, nog vóór de legalisatie, leverden we in Ierland pillen af met een robotje. Het was mijn zoon, toen twaalf jaar oud, die vanuit Amsterdam de robot bestuurde. Dus ja, hij is al helemaal mee in het verhaal. (glundert)

“Maar goed, dat is natuurlijk niet de manier waarop we normaal te werk gaan. Alleen: zo toon je wel aan hoe belachelijk dat hele systeem is: hier is de wet zo, daar is de wet zus. Want als die robot vanuit een ander land wordt bestuurd, welke wet geldt dan eigenlijk? De Nederlandse of de Ierse? En waar zijn we dan mee bezig in Europa? Dat is het hele idee erachter: dat je die realiteit laat zien, en aandacht vraagt voor die verschillende realiteiten van vrouwen.”

'We werken aan een pil die je om de week neemt, zonder de nevenwerkingen van de gewone anticonceptiepil. Het wordt een voorbehoedsmiddel on demand, zeg maar.' Beeld Aurélie Geurts
'We werken aan een pil die je om de week neemt, zonder de nevenwerkingen van de gewone anticonceptiepil. Het wordt een voorbehoedsmiddel on demand, zeg maar.'Beeld Aurélie Geurts

Ha, daar horen we de activiste weer.

(glimlacht) “Als je als arts abortussen uitvoert, dan kun je ook niet anders dan die realiteit aan de kaak te stellen: die sociale ongelijkheid, die onrechtvaardige wetten. En als je je daar openlijk tegen verzet, ben je al snel een activiste.”

Ook straf: u werkt momenteel, samen met een paar universiteiten, aan een nieuw voorbehoedsmiddel voor vrouwen. Wat moeten we ons daarbij voorstellen?

“Het wordt een pil die je om de week neemt, zonder de nevenwerkingen van de gewone anticonceptiepil. Het wordt een voorbehoedsmiddel on demand, zeg maar. Heb je vaak seks, dan neem je het één keer per week. Heb je maar af en toe seks, dan gebruik je het voor of na het vrijen. Dan werkt het als morning-afterpil. In hogere dosissen kan het ook als abortuspil.

“We moeten de pil nog uitgebreid testen op vrouwen. Door het coronavirus heeft ons klinisch onderzoek wel wat vertraging opgelopen. Maar we mikken erop dat de pil over vijf jaar verkrijgbaar is.”

Er is corona, protest, censuur. Toch gaat u onverschrokken verder. Doet u dit ook omdat u zelf weet hoe het is: een abortus nodig hebben?

“Kijk, ik heb zelf een abortus gehad, een miskraam gehad, en twee kinderen op de wereld gezet. Mijn leven is dus net zoals dat van veel vrouwen. Maar mijn abortus is niet de reden waarom ik dit nu doe. Was dat maar zo: dat alle vrouwen die ooit een abortus hebben gehad zich tegen de wet zouden keren, of ervoor zouden strijden. Dan zou het nergens meer illegaal zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234