Donderdag 28/10/2021

Interview

"Palmyra verwoesten is als bommen gooien op Venetië"

Palmyra, hier op een foto uit 2009. Beeld AFP
Palmyra, hier op een foto uit 2009.Beeld AFP

Hij toont een foto: "Kijk. Je ziet alleen zand en woestijn. Maar dat gebouw aan de horizon, dat is Palmyra." Het beeld zegt meteen wat Palmyra is. Een stad in het midden van Syrië, een oase omgeven door alleen zand, 200 kilometer boven Damascus. De stad lag op de Zijderoute, kruispunt van de windstreken, van oudsher de plek waar karavanen zich bevoorraadden.

Vorige week streek IS er dus neer. In de stad die Joachim Bretschneider (54), professor aan de UGent (met nog een kleine verankering in de KU Leuven), in 1998 voor het eerst bezocht. Zes jaar eerder was de van oorsprong Duitse archeoloog begonnen met opgravingen in Tell Beydar, een 4.500 jaar oude stad in het noordoosten van Syrië. Later volgden opgravingen in Tell Tweini, tot in 2011 de oorlog uitbrak. "We hebben er alles achtergelaten. Wel met het idee om er ooit terug te gaan. Dat was een project van nog 20 jaar. Maar ik weet niet hoe we die site ooit gaan terugvinden. De beelden van de vernielingen in Nimrud en Mari, daar kon ik niet naar kijken."

In Palmyra onderzocht hij zelf de bodem nooit, maar hij was er wel drie keer. Gisteren kwam het bericht dat terreurgroep IS op het radiostation Alwan FM, dit had gezegd: "De oude stad zullen we intact laten en niet beschadigen. Wel zullen we de afgoden afbreken die door de ongelovigen worden gebruikt om te aanbidden." Aan het woord was IS-commandant Abu Laith al-Saoudy. Alsof het geruststellend zou zijn? Neen, dat is het volgens Bretschneider in geen geval.

"Militair-strategisch is het de vraag waarom de alliantie Palmyra niet heeft kunnen beschermen", zegt professor Bretschneider. "Is er geen interesse voor deze oude steden of ontbreekt de kennis? Ik weet het niet. Maar dat het kon, dat is zeker. Palmyra ligt niet in de jungle van Vietnam. Het is goed bereikbaar en wie er komt, ziet de waarde." Toen hij dat voor het eerst deed, voelde het zo aan. "Ik had al veel gezien, maar Palmyra was de grootste archeologische en culturele belevenis die ik ooit meemaakte. Ik kreeg letterlijk kriebels in de buik. Plots sta je in de oudheid. Je ziet Zenobia zo door de zuilenstraat lopen."

null Beeld AFP
Beeld AFP
null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Zenobia is de naam van de koningin die in de derde eeuw na Christus over Palmyra regeerde. Het is ook die periode die de rijkdom van Palmyra tot vandaag bepaalt. Al in het tweede millennium voor Christus was de stad er, later werd ze zelfs door Alexander de Grote veroverd, maar de periode tussen 200 en 300 na Christus zorgde voor de schatkamer. De Tempel van Bel, uit de eerste eeuw, is volgens Bretschneider 'uitzonderlijk'.

"In die bewaarde toestand is het een monument zoals je ze amper nog ziet. Maar Palmyra is niet zomaar een monument. Niet enkel al die zuilen. Het is een van de top 10-plekken van de Oudheid. Elders heb ik ze wel eens vergeleken met de piramiden van Gizeh in Egypte, maar eigenlijk doe ik de stad daarmee nog tekort. Je mag Palmyra niet met één monument vergelijken. Het is een stad. Zoals Venetië. Palmyra verwoesten, is hetzelfde als Venetië bombarderen." In 1980 erkende Unesco de stad als Werelderfgoed.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Zo rijk is Syrië dus en professor Bretschneider tikt 'Apamea' op Google Afbeeldingen in. "De universiteit van Brussel heeft daar opgravingen gedaan, het is de eerste stad die door IS verwoest werd." We zien een waarlijk fantastische zuilenstraat, op de eerste afbeeldingen. Maar hij scrolt verder en stopt bij twee luchtfoto's. Eén voor IS Apamea veroverde en één nu. De zuilenrij lijkt er nog te staan. "Maar kijk naar al die putten in de grond." In die grond zit wat de terreurgroep zoekt en wat, naast de vernielingen van unieke beelden, reliëfs en tempels, niet alleen archeologen zorgen moet baren.

"Elke meter zie je een put. Die waren er niet. Dat wijst erop dat ze in de hele stad hebben zitten graven en geplunderd en dat alles wat ze daar vonden, verloren is voor de wetenschap. Waar je daar ook graaft, stoot je op antiquiteiten. De ondergrond is een schatkamer. Met bulldozers en met tweehonderd professionele werknemers, die eerder in Irak grote Mesopotamische sites hebben leeggeroofd, zijn ze hier aan de slag gegaan. Waarom? Je moet rekenen dat zo'n belangrijk Syrisch reliëf of het hoofd van een koning van Mesopotamië vlug een paar miljoenen euro kan opleveren. Ook spijkerschriftarchieven leveren enorme bedragen op."

null Beeld AFP
Beeld AFP

Olievelden wel, historische sites niet

En dan treedt er volgens Bretschneider een systeem in gang. Want de vraag is: wie koopt zoiets? Je kunt er toch niet mee wegkomen. "Die stukken verlaten Syrië via Turkije naar Azië, waar wél een grote markt is van private verzamelaars. Stukken uit Mesopotamië zijn daar heel gegeerd. Vroeger kwamen die wel eens in Amerikaanse musea terecht, maar dat kan nu niet meer. De markt heeft zich naar het oosten verlegd en daar hebben we geen controle meer op. Ja, soms hoor je dat er aan de grens met Libanon iets in beslag is genomen. Maar dat zijn stukken van tweede, derde en vierde keuze. De belangrijke gaan naar de Arabische landen."

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Voor veel geld. Of, en daar zit het gevaar, via dezelfde weg in ruil voor wapens. "Waarmee IS de strijd kan blijven voeren." Met andere woorden: het negeren door de coalitie van de bescherming van historische sites (omdat ze geen prioriteit zijn) zou wel eens een gigantische onderschatting kunnen zijn. "Ze slagen er wel in om olievelden te beschermen, maar een historische site als Palmyra zou niet kunnen? En ik spreek niet over peanuts hé: de waarde van dat werelderfgoed is onbetaalbaar. Het verschil met steden als Nimrud en Ninive, waar IS ook gigantische schade heeft aangebracht, is dat daar onder de 'tells' (heuvels, RVP) telkens nog een oude stad zit. De aarde beschermt die. In Palmyra ligt alles aan de oppervlakte. In korte tijd kan die hele stad van de kaart geveegd worden."

"Toen Bagdad viel, hebben de Amerikanen ook nagelaten het museum te beschermen. Pas na een paar dagen stuurden ze daar een tank naartoe. Toen het te laat was: er was al veel geplunderd. Terwijl dat geen moeite kostte. Met één pantserwagen hadden ze al die unieke beelden kunnen redden. Voor IS is het vernielen ook een vorm van propaganda. Neem een volk zijn geschiedenis weg, dan neem je zijn identiteit en zijn toekomst weg."

null Beeld AFP
Beeld AFP

Spreken met mevrouw Assad

Apamea, Aleppo, Dura Europs, Mari, Nimrud, Ninive, Mosul: Bretschneider spreekt ze met liefde uit. En hij wordt naar eigen zeggen bijna kwaad om wat hij de 'postume mediabelangstelling' noemt. En dan komen we op een belangrijk punt. Ja, volgens de goedwerkende Syrische dienst die zich bekommert om het historisch erfgoed, zijn drie- à vierhonderd belangrijke monumenten uit voorzorg uit Palmyra weggehaald. "Dat is fantastisch, maar Palmyra zelf kun je niet verplaatsen. En je moet je afvragen: wat is de volgende stap ná Palmyra."

Het antwoord geeft hij zelf: "De allergrootste ramp die zou kunnen voorvallen, is als er iets met Damascus gebeurt. Het Nationaal Museum herbergt nu veel stukken die van elders, ook uit Palmyra, zijn overgebracht. Je hebt er de unieke oude stad, en de Omajjaden-moskee die een voorbeeld was voor heel veel andere moskeeën. We wéten nu wat we moeten beschermen."

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

"Ik weet dat dat een heel gevoelige thematiek is. Misschien dat ik dat als Duitser nog wat meer aanvoel zelfs. Nu zeggen dat je Damascus moet evacueren, is bijna rechtstreeks toegeven dat er een gevaar voor die stad bestaat. In de Tweede Wereldoorlog is er in Duitsland ook veel in veiligheid gebracht zonder dat de nazi's dat wilden toegeven. Want ze waren toch onaantastbaar? Je kunt dat vergelijken. Maar als je niks doet, loop je het gevaar dat alles verloren gaat. Waarom zou onder Unesco-verantwoordelijkheid geen grote tentoonstelling van Syrisch erfgoed kunnen georganiseerd worden in Cyprus? Dat is maar 150 kilometer verder. Laat hen rechtstreeks met de vrouw van president Assad praten, volgens mij is dat mogelijk. En logistiek is het niet moeilijk. Met zo'n tentoonstelling zou je meteen aan de wereld dat unieke Syrische erfgoed kunnen tonen en het tegelijk beschermen."

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS
null Beeld PHOTO_NEWS
Beeld PHOTO_NEWS

VN veroordeelt vernieling werelderfgoed door IS

De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft in een resolutie de vernielingen van cultureel (wereld-)erfgoed door de jihadistenbeweging Islamitische Staat (IS) veroordeeld. Het ontwerp was opgesteld door Duitsland en Irak. Resoluties van de VN-Assemblée hebben geen bindend karakter.

Met de resolutie hoopt de internationale gemeenschap een signaal te geven dat IS ervan weerhoudt, haar verwoestingen van Mesopotamisch erfgoed in Irak te herhalen in de door IS onlangs veroverde Syrische archeologische site Palmyra. Bewuste vernielingen van Unesco-erfgoed moeten, stelt Duitsland, als "terreurdaden en oorlogsmisdaden" behandeld worden. De daders moeten vervolgd worden en de handel in als oorlogsbuit veroverde cultuurartefacten moet bestreden worden.

In het noorden van Irak vernielden IS-aanhangers in de lente reeds enorm waardevolle sites. Naar verluidt zou IS in de Romeinse site Palmyra "enkel maar standbeelden" vernielen, maar de rest intact laten. Volgens de gouverneur van de betrokken provincie zijn reeds enkele sculpturen gesloopt.

In het antieke kader van Palmyra onthoofdden IS-leden na hun verovering prompt twintig van "collaboratie met het regime" verdachte burgers. De voorbije twee weken zouden in Palmyra al 237 mensen door de terreurmilitie zijn onthoofd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234