Zondag 05/12/2021

NieuwsNobelprijzen

Ook dit jaar gaan bijna alle Nobelprijzen naar mannen: ‘Triest’

null Beeld AP
Beeld AP

Waarom zijn het altijd mannen die met de Nobelprijzen gaan lopen? De historische ongelijkheid tussen man en vrouw is alvast niet de enige verklaring. ‘Als een vrouwelijke kandidaat een beurs wil krijgen, voel je nog steeds die aarzeling: is dit niet het werk van haar mentor?’

“Als er vrouwen in het laboratorium zijn, kunnen er drie dingen gebeuren. Of je wordt verliefd op hen, of zij worden verliefd op jou, of je geeft ze kritiek en ze gaan huilen.” De Britse biochemicus Tim Hunt mag dan wel een Nobelprijs hebben gekregen voor zijn baanbrekend werk op het gebied van celdeling, met zijn pleidooi voor gesegregeerde laboratoria in 2015 bekroonde hij zichzelf vooral tot de koning van de misogynie.

Dat de uitreiking van de Nobelprijzen een mannenzaak is, werd deze week andermaal duidelijk. Van de zes prijzen – geneeskunde, fysica, chemie, literatuur, vrede, economie – ging er eentje naar een vrouw: de Filipijnse journaliste Maria Ressa. Zij won de nobelprijs voor de Vrede voor haar verslaggeving over de omstreden drugsoorlog van de Filipijnse president Rodrigo Duterte, al moest ze de prijs delen met de Russische journalist Dmitri Moeratov.

Maria Ressa, de enige vrouwelijke Nobelprijswinnaar dit jaar, al moest ze de prijs delen met een Russische collega. Beeld AP
Maria Ressa, de enige vrouwelijke Nobelprijswinnaar dit jaar, al moest ze de prijs delen met een Russische collega.Beeld AP

Een half op zes, dat is de magere oogst op de jaarlijkse hoogmis van de wetenschap, waar grote doorbraken in de bloemetjes worden gezet. Een historische trend. Van de 943 mensen die ooit een Nobelprijs in ontvangst mochten nemen, waren er amper 58 een vrouw. Enkel Marie Curie mocht de prijs twee keer in ontvangst nemen. De voorbije tien jaar is de balans wel iets meer in het voordeel van de vrouwen gekanteld, tot 14 procent.

Wat daarbij opvalt, is dat vrouwen ook veel vaker een Nobelprijs voor de literatuur of de vrede winnen dan voor harde wetenschappen, zoals voor fysica of economie. Hoe komt dat eigenlijk?

Populariteitspoll

Door de historische ongelijkheid in de wetenschap, meent Goran Hansson, de voorzitter van het Zweedse comité dat de wetenschapsprijzen uitreikt. Hij gaf deze week toe dat het “triest” was hoe oneerlijke omstandigheden in het verleden ook nu nog doorwerken in de maatschappij. Tegelijk veegde hij het idee van tafel om met genderquota te werken, omdat een Nobelprijs volgens hem nooit mag afhangen van gender of afkomst.

Paradoxaal genoeg is die link er nu al, meent wetenschapsfilosoof Gustaaf Cornelis (VUB, UAntwerpen). “Ik gaf deze week les aan het tweede bachelorjaar Fysica aan de VUB. Die aula was voor 80 procent gevuld met vrouwen. Toch merk je dat vrouwen nog steeds minder doorstromen naar de top.” Dat er meer vrouwen aan wetenschappen beginnen, wil dus niet zeggen dat er binnen twintig jaar ook meer vrouwelijke winnaars zullen zijn.

Veel heeft te maken met hoe universiteiten georganiseerd zijn, meent Cornelis. Departementshoofden en leiders van onderzoeksteams zijn vaak mannen. “Zeker bij de oudsten is er nog altijd een soort van mysoginie. Het idee dat vrouwen beter aan de haard blijven”, zegt hij. Dat geldt ongetwijfeld ook voor enkele van de 3.000 wetenschappers die de Nobelkandidaten mogen selecteren. “De Nobelprijs is een populariteitspoll”, zegt Cornelis.

Labojas

Dat vrouwen nog altijd harder moeten knokken, is volgens topwetenschapper en moleculair biologe Christine Van Broeckhoven ongetwijfeld zo. “Hoe vaak werd ik in een laboratorium al niet aangesproken als technicus? Blijkbaar is het voor sommigen ondenkbaar dat een vrouw in een witte labojas een professor kan zijn.”

Van Broeckhoven zetelt regelmatig in panels die oordelen over onderzoeksbeurzen, meestal in het gezelschap van mannen. “Dan voél je de aarzeling in de manier waarop ze over een vrouwelijke kandidaat spreken: is dit niet het werk van haar mentor?” Er wordt ook veel belang gehecht aan de jaren die onderzoekers in het buitenland hebben doorgebracht. Van Broeckhoven: “Waar men dan geen rekening mee houdt, is dat je meestal al 33 jaar bent vooraleer je een senior postdoc hebt behaald. Als een vrouw kinderen wil, is dat net de periode waarin het moet gebeuren. Dat is dus niet het meest relevante element.”

Dat de gender bias zich soms erg expliciet uit, ondervond professor Damya Laoui (VUB), een wereldautoriteit in kankeronderzoek, aan den lijve. “Ik zal nooit vergeten hoe ik in een laboratorium in Zwitserland ging solliciteren, waarop ik het antwoord kreeg dat een vrouw met kinderen nooit zo goed werk zou afleveren als een kinderloze vrouw of een man”, vertelt ze. “Ik heb toen geantwoord dat ze me in het begin niet moesten betalen. Wat ze uiteindelijk wel hebben gedaan. Maar het zou niet mogen dat enkel koppige mensen er geraken.”

Stoefen

De oplossing is complex. Quota zouden het prestige van de Nobelprijs aantasten, meent Laoui. “Ik zou de prijs niet graag krijgen in het jaar dat ze werden ingevoerd.” Het komt er volgens haar op aan om de ongelijkheid weg te werken. “Universiteiten moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Als er een positie vrijkomt, doen ze dan voldoende moeite om mannen én vrouwen aan te spreken? En kijken ze bij een bevordering naar de jaren ervaring of naar de effectieve werktijd? Soms spelen zwangerschappen in het nadeel.”

Uiteraard moeten vrouwen ook zelf op hun strepen staan. De kans dat u de sterrenkundige Jocelyn Bell Burnell kent, is bijvoorbeeld zeer klein, hoewel zij in 1967 de eerste pulsar ontdekte, een soort ster. “Haar Nobelprijs ging naar haar mannelijke promotor, hoewel die nooit in het onderzoek geloofde”, zegt Cornelis. “Ze heeft daar nooit rancune over gehad.” Idem voor Mileva Marić, de vrouw van Einstein die mee aan de wieg van de relativiteitstheorie stond. “Dat is iets dat we moeten leren”, zegt Laoui. “De meesten onder ons zijn niet opgevoed om te stoefen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234