Dinsdag 26/05/2020

Wetenschap

Onderzoek naar oertand uit Sumatra stelt vast dat de mens al veel eerder in Zuidoost-Azië leefde

De oertand uit Sumatra.Beeld Auke-Florian Hiemstra

Een fossiele kies lag een eeuw in Nederlandse musea en droeg al die tijd het verhaal van de ouderdom van de mens bij zich.

Ja, ik mag hem ook even vasthouden. Een menselijke kies van 50.000, pardon, 70.000 jaar oud. Een kies met een verhaal. Het verhaal van de verspreiding van de mens over de wereld.

Lang domineerde in de wetenschap de opvatting dat de moderne mens (Homo sapiens), ontstaan in Afrika, 50 tot 60.000 jaar geleden naar Azië was getrokken. Hij zou zich langs Aziatische kusten hebben verspreid, waarna hij in Australië en Europa terechtkwam.

Ruim dertig jaar geleden begon de Nederlandse paleontoloog John de Vos te twijfelen aan dit verhaal. Hij raakte ervan overtuigd dat de mens eerder in Zuidoost-Azië was aangekomen. De kies en een snijtand - fossielen die De Vos voorzichtig uit een plastic doosje haalt - hebben zijn ideeën nu bevestigd.

Het gezaghebbende tijdschrift Nature publiceerde deze maand een onderzoek naar de datering van de tanden waaruit blijkt dat de mens al tussen 63.000 en 73.000 jaar geleden in Zuidoost-Azië leefde. En dat hij het ongastvrije regenwoud eerder bewoonde dan tot nu toe mogelijk werd geacht. De moderne mens blijkt flexibeler te zijn geweest dan was aangenomen.

De Nederlandse paleontoloog John de Vos.Beeld Auke-Florian Hiemstra

De kies en de snijtand, afkomstig uit een grot op Sumatra, maken deel uit van de beroemde collectie van Eugène Dubois. Deze in Nederlands Limburg geboren tropenarts ging aan het eind van de 19de eeuw in Nederlands-Indië op zoek naar de missing link, de ontbrekende schakel tussen aap en mens. Hij verzamelde een indrukwekkende hoeveelheid fossielen, stenen en schelpen.

De 40.000 objecten die Dubois naar Nederland stuurde, liggen inmiddels opgeslagen in de toren van Naturalis in Leiden. Meer dan 30 jaar was John de Vos (69) beheerder van de Dubois-collectie. Tegenwoordig is hij gastonderzoeker bij Naturalis.

Tussen duim en wijsvinger houdt hij de kies van de Aziatische voorouder omhoog. De Vos: "De wortel van de kies loopt puntig toe. Daaraan heeft een stekelvarken geknaagd. Dat is karakteristiek voor fossielen van soorten die duiden op de fauna van een tropisch regenwoud."

Hoe weet hij dat het stekelvarkens waren? "Dubois heeft stekelvarkens botten en kiezen gevoerd en daarbij ontstond dezelfde vorm."

Door vondsten in China, Laos, Vietnam en op Java te vergelijken met die op Sumatra, door te kijken naar geografische verschuivingen van het tropisch regenwoud en door ijstijden te betrekken in zijn berekeningen kwam De Vos begin jaren tachtig tot de conclusie dat de mens eerder op Sumatra moet hebben rondgelopen dan zijn meeste vakgenoten dachten. "Het was geen eurekamoment. Het groeit langzaam. Het was een kwestie van redeneren. Langzaam maar zeker kreeg ik het idee dat de menselijke fossielen die Dubois had gevonden op Sumatra ouder waren dan 50.000 jaar."

Geen gehoor

De onderzoeker kreeg voor zijn hypothese de handen niet op elkaar. De Vos: "Ik was nog betrekkelijk jong en net binnen bij het toenmalige Rijksmuseum van Natuurlijke Historie. Mijn voorganger als conservator had gezegd dat de fossielen recenter waren. Oudere wetenschappers accepteren nu eenmaal niet snel nieuwe ideeën."

Om te kijken waar Dubois de tanden had aangetroffen, ging De Vos in 1983 naar de grot Lida Ajer op Sumatra - honderd jaar nadat Dubois daar was geweest. "Ik wilde weten waar Dubois zijn spulletjes vandaan had gehaald. Ik maakte gebruik van zijn kaarten en notities. Ik heb toen nog wat kiezen van varkens en orang-oetans uitgehakt, maar daar kon ik op dat moment niets mee. Ik kon niet aantonen dat de fossielen zo oud waren als ik dacht."

Al kreeg hij in eigen werkkring geen gehoor, De Vos bleef tegenover vakgenoten volhouden dat de menselijke fossielen van Sumatra ouder moeten zijn. Dat leidde ertoe dat hij in contact kwam met een Australische dateringsspecialist, Kira Westaway. In 2003 trok zij naar de bewuste grot op Sumatra om sediment te verzamelen uit de laag waarin Dubois de fossielen had gevonden.

Bij het dateren van het sediment bleek dat de fossielen inderdaad ouder waren. Een collega-onderzoeker bevestigde met scans dat de tanden van een mens en niet van een mensaap zijn.

Glashelder bewijs

Eerlijk is eerlijk: de afgelopen decennia zijn op meer plekken in Azië fossielen ontdekt die wijzen op vroegere aanwezigheid van de mens. Maar die vondsten lieten volgens De Vos altijd ruimte voor twijfel. "Dat is nu niet meer mogelijk. Dit bewijs is glashelder."

Minstens even belangrijk is dat met deze bevindingen ook is aangetoond dat de mens toen niet alleen langs de kust maar ook in het regenwoud kon overleven. De gedachte was dat de mens pas veel later tot het tropisch regenwoud is doorgedrongen omdat overleven in die omgeving geavanceerde vaardigheden vereist.

De Vos: "Om in het regenwoud aan voedsel te komen is een zekere mate van planning en technologische innovatie nodig. Voedsel is moeilijk toegankelijk - het bevindt zich vaak hoog in de bomen. Tot nu toe waren er geen duidelijke aanwijzingen dat de mens zich in die tijd in zo'n omgeving kon handhaven."

Dat het jaren duurde voordat de bevindingen van het onderzoeksteam waarvan De Vos deel uitmaakte in Nature verschenen, heeft te maken met andere bezigheden van de betrokkenenen de tijdrovende peer review.

Is de publicatie een zoete wraak op de collega's die hem niet geloofden? Nee hoor, zegt De Vos. "Ik beschouw dit als erkenning. Ik heb me nooit miskend gevoeld. Er staan meer publicaties in belangrijke bladen op mijn naam. Ik heb me altijd vermaakt, ben overal geweest. Wat wil je nog meer?"

Voor dit artikel is ook (mail)contact geweest met geoloog Gert van den Bergh, verbonden aan de universiteit van Wollongong in Australië. Hij is mede-auteur van de publicatie in Nature over de fossielen van Dubois.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234