Donderdag 24/09/2020

Ruimtevaart

Onbemande sonde ‘Hoop’ vertrekt donderdag naar Mars (en er volgen er nog twee deze maand)

Tekening van NASA's nieuwe Marsrobot 'Perseverance'. Het wagentje is een van drie missies die deze maand naar onze buurplaneet vertrekken.Beeld NASA

Deze nacht had een onbemande sonde van de Verenigde Arabische Emiraten naar buurplaneet Mars moeten vertrekken, maar de lancering is twee dagen uitgesteld omwille van het slechte weer. De missie vormt het startschot van een periode waarin nog twee missies vertrekken. Succes is onzeker, de rode planeet is een kosmisch kerkhof van gefaalde ruimtemissies.

Deze maand gebeurt het drie keer: met bulderende raketmotoren verlaten onbemande ruimtesondes de aarde, op weg naar buurplaneet Mars. De Verenigde Arabische Emiraten bijten in de nacht van donderdag op vrijdag de spits af, met de Marssonde ‘Hoop’ (Al Amal, in het Arabisch). Als tweede  exacte lanceerdatum nog niet bekend  volgt China, met Mars-missie Tianwen-1 (‘Hemelse vragen’), een drieklapper bestaande uit een lander, een Marswagentje en een sonde die in een baan om de planeet moet gaan vliegen. Als laatste, op 30 juli, volgen de Verenigde Staten met de lancering van de Marswagen Perseverance (‘Doorzettingsvermogen’), de opvolger van Curiosity (‘Nieuwsgierigheid’), die sinds 2012 op Mars rondrijdt en nog altijd niet van stoppen weet.

‘Hoop’ moet vanuit een baan om Mars het lokale weer in kaart brengen. Daarbij kijkt de Arabische satelliet onder meer naar patronen in wolken en stofstormen. Dat levert wetenschappelijk zeker nieuwe inzichten op, maar de sonde is bovenal bedoeld als technologische meesterproef, een manier om de nationale kennis over ruimtevaart en planetair onderzoek verder op te krikken.

Zonder verder uitstel kunnen de Emiraten het eerste Arabische land worden dat een interplanetaire missie uitvoert. “Ze zijn erg ambitieus”, zegt ruimtevaartadviseur Erik Laan. “Ze hebben al wat ervaring met satellieten en ze werken veel samen met experts uit meer ervaren ruimtevaartlanden. Dat maakt de kans op succes groter.”

Deur dicht

Waar de Emiraten daarbij nadrukkelijk kiezen voor samenwerking met de internationale wetenschappelijke gemeenschap, houdt China de deur rond Tianwen-1 vooralsnog stevig dicht. De overheid deelt bijna niets over de missie, zelfs niet de exacte lanceerdatum. Betrokken wetenschappers weigeren interviews met internationale media. 

“Mogelijk zijn ze bang dat het voor het oog van heel China misgaat”, speculeert Laan. Hoewel de missieleiders zich volgens hem het meest druk maken over binnenlands gezichtsverlies, is ook internationaal prestige een belangrijke drijfveer voor de Chinese verkenning van de ruimte. “Daarom sturen ze niet alleen een Marswagen, maar ook een lander en een satelliet. Dan kun je na afloop alsnog succes claimen als het met de wagen mislukt.”

In 2016 gebeurde iets soortgelijks met een Europese Marsmissie. ESA lanceerde toen de satelliet ExoMars en de lander Schiaparelli. Die laatste sloeg kapot op het oppervlak, maar ExoMars kwam zonder problemen in zijn baan om de rode planeet terecht en stuurt nog altijd wetenschappelijk relevante data terug naar aarde. “Wat dat betreft nemen de VS een groter risico: als de landing van Perseverance mislukt, zijn ze in één klap hun investering van zo’n 2,5 miljard dollar (2,2 miljard euro, GVH) kwijt.”

Als het Chinese wagentje de reis overleeft, zal het een grove 90 dagen rondrijden in een nog onverkend gebied en daar de chemische samenstelling van de grond en aanwezige stenen in kaart brengen. De bijbehorende satelliet heeft een radar aan boord die tot 100 meter onder de grond de geologische samenstelling in kaart kan brengen. Daarbij gaat speciale aandacht uit naar de zoektocht naar water, het belangrijkste basisingrediënt voor eventueel Martiaans leven, dat in theorie vele millennia geleden op de planeet kon bestaan. 

Uzboi Vallis. In deze vallei op Mars lag ooit een meer.Beeld NASA

Stenen terug naar aarde

Het grootste vuurwerk moet komen van Perseverance, NASA’s vijfde Marswagentje. De ruimtevaartorganisatie ziet de landing van het karretje als startschot van een grotere missie, waarbij voor het eerst stenen van Mars terug naar de aarde worden gebracht.

In zijn binnenste heeft het wagentje 43 buisjes zitten waarin hij monsters van interessant gesteente moet opslaan. Perseverance zal de gevulde buisjes vervolgens bewaren op het oppervlak. Daar kan een toekomstige missie ze ophalen en terugbrengen naar aarde, zo luidt de gedachte. Het plan is om dat samen te doen met ESA, de Europese tegenhanger van NASA. Zo’n missie zou in 2026 kunnen lanceren en de stenen vervolgens in 2031 op aarde afleveren, schatten experts.

Mount Sharp op Mars. Wie de raadselen van de rode planeet ontrafelt, leert ook meer over waarom het leven op aarde kon floreren terwijl Mars verstofte tot levenloze woestijnplaneet.Beeld NASA

De Verenigde Staten boeken met hun nieuwe missie nóg een primeur. Naast Perseverance lanceren zij ook de eerste Marshelikopter, Ingenuity (‘Vindingrijkheid’). De drone zal bij wijze van technische test over het oppervlak van de rode planeet vliegen. Dergelijke helikopters moeten in de toekomst de beste routes voor Marswagens gaan uitstippelen.

“Echt spectaculair”, noemt Inge Loes ten Kate (Universiteit Utrecht) de helikopter. Zij werkte eerder onder meer mee aan NASA’s huidige Marswagen Curiosity, de helikopter. “Maar het is ook het spannendste onderdeel van de missie. Ik denk dat men bij het missieteam nachtmerries heeft dat die drone per ongeluk op de wagen crasht”, lacht ze. “Dat zou echt het allerslechtst denkbare scenario zijn.”

Kosmisch kerkhof

Dat er nu opeens drie nieuwe Marsmissies vlak na elkaar vertrekken, is geen toeval. Vanaf half juli tot half augustus is de stand van de planeet ten opzichte van de aarde gunstig. Wie nu niet vertrekt, moet wachten op de volgende kans. En die is pas in 2022.

Maar zelfs bij tijdig vertrek is er geen enkele garantie op succes. Mars lijkt soms wel een kosmisch kerkhof vol vervlogen hoop: de planeet draaide in het verleden missie na missie genadeloos de nek om. Van de 55 pogingen die de mensheid sinds de jaren 60 van de vorige eeuw ondernam, verliep minder dan de helft (26) succesvol. Het gros ontplofte bij lancering, stortte te pletter op het planeetoppervlak of miste de planeet zelfs helemaal.

“Ruimtevaart is altijd risicovol”, zegt Laan. Landen op Mars is ook nog eens lastiger dan op bijvoorbeeld de maanRuimteschepen arriveren er met hogere snelheid en Mars heeft net als aarde een atmosfeer die afdalende schepen gloeiend heet maakt. “Bij de landing speelt bovendien het weer op Mars een rol. Dat kun je vooraf slecht voorspellen.”

Selfie van Marswagen Curiosity. De Amerikaanse Marsrobot verkent sinds 2012 het oppervlak van de rode planeet.Beeld NASA

Marskampioen

Tot nog toe zijn de Verenigde Staten afgetekend Marskampioen, met twintig succesvol verlopen missies. Bovendien zijn ze het enige land dat een werkend wagentje op het oppervlak wist te zetten. Althans: als je de Mars-3-lander van de toenmalige Sovjet-Unie niet meetelt. In december 1971 wist die weliswaar in één stuk op de planeet te landen, maar de wagen verbrak vervolgens al na 14,5 seconde het contact met aarde.

Mochten alle drie missies slagen, wordt die erelijst direct flink uitgebreid. Het is dan voor het eerst dat twee landen tegelijkertijd een robot op het oppervlak hebben rondrijden. En in 2023 komt daar nog een derde wagentje bij: dan landt naar verwachting de Europese Marsverkenner Rosalind Franklin. Oorspronkelijk had ook die missie deze maand moeten vertrekken, maar de lancering werd mede door de coronacrisis uitgesteld tot 2022. 

Laan hoopt daarom dat het China straks lukt om met hun Marswagen te landen. “De Chinese maanwagentjes werken gelukkig ook naar behoren”, zegt hij. In 2018 landde Chang’e 4 zelfs nog op de achterkant van de maan, een plek waar geen mens of robot eerder was geweest. “Dat laat zien dat ze hun technologie op orde hebben.” Wat dat betreft staat niets ze in de weg om ook succes te boeken op de lastigste col uit de kosmos: de rode planeet.

In de verlaten landschappen van Mars herken je ook een beetje de aarde. De rode planeet was ooit net zo blauw als onze thuis. Mogelijk was er zelfs ooit leven.Beeld NASA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234