Zaterdag 04/02/2023

Nieuws

Om parkinson te voorkomen laat deze onderzoeker proefpersonen dansen en muziek luisteren

Bas Bloem Beeld Radboudumc
Bas BloemBeeld Radboudumc

De ziekte van Parkinson is (nog) niet te voorkomen en moeilijk te vertragen. Neuroloog Bas Bloem zoekt daarom naar nieuwe behandelingen. ‘Sommige mensen zien mijn werk als een vorm van kwakzalverij omdat er geen medicijnen aan te pas komen.’

Cindy Cloin

Op het beeldscherm schuifelt een oudere man voetje voor voetje. Langzaam en wankel, onzeker over zijn volgende stap. Het is de typische tred van een parkinsonpatiënt, ook wel freezing genoemd. “Let op wat er nu gebeurt”, zegt Bas Bloem vanachter zijn computer. Er klinkt muziek in de ruimte en in een oogwenk loopt de man aanmerkelijk sneller en soepeler. De muziek helpt hem het ritme van zijn beweging te herstellen. Bloem: “Bijzonder is dat niet elke muziek of elk tempo op iedereen hetzelfde effect heeft. Het is per persoon verschillend en heeft onder meer te maken met iemands voorkeur.”

De therapie is persoonlijk, maar zeker wetenschappelijk te valideren, aldus Bloem. En dat is wat hij de komende jaren gaat doen. Bloem is hoogleraar in het Nijmeegse Radboudumc en een toonaangevend expert op het gebied van parkinson. Hij geeft leiding aan een van de grootste internationale onderzoeksgroepen naar deze ongeneeslijke hersenziekte, en kreeg onlangs een Stevinpremie van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) vanwege de grote wetenschappelijke en maatschappelijke impact van zijn werk. De premie van 2,5 miljoen euro wil hij inzetten voor de verdere ontwikkeling van gepersonaliseerde, geïntegreerde geneeskunde voor parkinson.

Kwaliteit van leven

Muziek, kunst en sport zijn de kern van een eerste onderzoekslijn, die in eerste instantie vooral is gericht op het verbeteren van de kwaliteit van leven, maar mogelijk ook op het vertragen van het verloop van de ziekte. Bloem: “Welke vorm van kunst of welke sport iemand wil beoefenen, hangt af van de voorkeur van de patiënt. Of hij gaat fietsen of stevig gaat wandelen maakt eigenlijk niet uit. Het gaat erom dat we iets toe kunnen voegen aan het huidige zorgaanbod waardoor iemand beter blijft functioneren.”

Om dat te onderzoeken wordt er voor bepaalde groepen patiënten kunst of sport toegevoegd aan hun programma. De eerste resultaten van een gecontroleerde klinische trial van het Radboudumc, samen met de Friese dansgroep ‘Dansen op recept’, lieten zien dat dansen leidt tot een betere kwaliteit van leven voor de patiënten. “Ze werden mobieler, deden meer fysieke oefeningen en hadden meer sociale contacten”, vat Bloem kort samen.

Wil je parkinson echt goed aanpakken, dan moet je het niet (alleen) hebben van medicatie, zegt Bloem. Dansen, kijken naar kunst of een flinke wandeling kunnen het ziekteproces enorm beïnvloeden. De gemene deler van kunst en sport is in dit geval de aanmaak van dopamine. Bij mensen met de ziekte van Parkinson hapert de aanmaak van dopamine, een stof die in de hersenen wordt aangemaakt. Dopamine is een boodschapperstof die je nodig hebt voor allerlei processen in je lichaam, bijvoorbeeld om te bewegen, om te denken, om creatief te zijn en geluk te ervaren.

Hersencellen afgestorven

Als de diagnose parkinson wordt gesteld, meestal op basis van lichamelijke klachten, is vaak al zo’n 70 procent van de hersencellen die dopamine produceren afgestorven. Patiënten gaan daardoor bijvoorbeeld trillen of krijgen moeite met lopen of praten; de ziekte kan zich op verschillende manieren uiten. Er zijn medicijnen die het tekort aan dopamine kunnen aanvullen, maar de productie in de hersenen herstellen lukt niet. Iemand die parkinson heeft komt er nooit meer vanaf en moet steeds meer kwaliteit van leven inleveren.

Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat iemand die bovengemiddeld veel dopamine aanmaakt, minder kans heeft parkinson te ontwikkelen. Dat geldt bijvoorbeeld voor kunstenaars die heel creatief zijn, maar ook voor fanatieke sporters. Kunst en sport ‘knijpen’ als het ware extra dopamine uit de hersenen. Ook bij wie de ziekte al is gediagnosticeerd ontstaat dit effect, want de verhoogde dopamineproductie onderdrukt de symptomen. En als gevolg van regelmatig sporten gaat het aangetaste hersengebied weer nieuwe verbindingen maken naar gezonde hersengebieden, die vervolgens een deel van de oude functies overnemen.

Parkinson voorkomen

Bloem hoopt meer te kunnen doen dan het ziekteverloop vertragen; hij zoekt naar mogelijkheden om parkinson te voorkomen. Voor dat onderzoek zijn mensen uitgenodigd die een verhoogd risico lopen op parkinson, maar de ziekte nu (ogenschijnlijk) nog niet hebben. “We kijken naar mensen met een genetisch risico en mensen met zeer vroege symptomen van wat later misschien tot parkinson leidt.”

Het is moeilijk te voorspellen wie parkinson zal krijgen, maar een paar indicaties zijn wel bekend. Zo hebben mensen die flink beweeglijk zijn tijdens hun remslaap (de fase van de slaap waarin je droomt) een aanzienlijk grotere kans op de ziekte van Parkinson. Andere vroege symptomen zijn obstipatie en/of depressieve klachten.

Mensen met twee of meer vroege symptomen worden gevraagd om deel te nemen aan een bewegingsprogramma. Bloem: “Het is een soort Pokémon Go spel, waarbij je als speler wordt uitgedaagd om meer te bewegen. Wie voldoende beweegt, krijgt als beloning extra kennis over parkinson.” De controlegroep (ook met meerdere vroege symptomen) doet hetzelfde als wat ze altijd deden.

De studie vindt volledig op afstand plaats, via een smartwatch en een smartphone-app die speciaal ontwikkeld zijn voor parkinsonpatiënten. “Het gaat om een langdurige gedragsverandering, waarvoor we samenwerken met de gaming-industrie.” De app stimuleert de deelnemers om te bewegen, en de smartwatch en smartphone registreren de activiteit.

Nogal logisch

Dat meer bewegen een ziekte kan voorkomen is nogal logisch. Dat geldt ook voor diabetes of hart- en vaatziekten. Toch is dit, volgens Bloem, wereldwijd een van de eerste interventiestudies naar leefstijl, om te zien of meer beweging de ziekte kan voorkomen. Daarmee zou veel te redden zijn bij de groep patiënten die nog niet is gediagnosticeerd. Het onderzoek begint in Europa en de Verenigde Staten, maar Bloem wil dit zeker uitbreiden naar regio’s waar parkinson snel toeneemt, zoals in Afrika.

Het onderzoek naar het effect van kunst of bewegen levert hem ook kritiek op. Bloem: “Sommigen zien het zelfs als een vorm van kwakzalverij omdat er geen medicijnen aan te pas komen. Ik zie het als gepersonaliseerde zorg en integratieve geneeskunde waarmee je patiënten langer uit het ziekenhuis houdt. Dat is toch je doel? De kwaliteit van leven van je patiënten zo lang mogelijk op een hoog niveau houden.”

Bij integrale geneeskunde wordt gekeken naar allerlei factoren die de gezondheid beïnvloeden, zoals lichaam, geest, omgeving, leefstijl of aanleg. Bloem is groot voorstander van zo’n holistische kijk. “Wat voor de een werkt, werkt voor de ander niet. Denk bijvoorbeeld aan het effect van yoga, meditatie, sporten of het beleven van kunst. Ik zie veel zinvolle complementaire zorg. En we werken met onze groep hard aan het verzamelen van wetenschappelijk bewijs voor de meerwaarde van dit soort interventies.”

Regisseur worden

Volgens Bloem verbetert dit de relatie tussen arts en patiënt, omdat beiden hiermee een soort regisseur worden. “Daar zet ik me ook in de reguliere geneeskunde voor in. En je kunt dit goed wetenschappelijk onderzoeken, maar het brengt wel uitdagingen met zich mee. Bij medicijnonderzoek krijgt een deel van de onderzoeksgroep het medicijn, het andere deel een placebo. Het verschil is het effect van het medicijn. Maar een placebo aantonen voor het kijken naar bijvoorbeeld kunst is veel ingewikkelder.” Toch is het wel haalbaar, zegt Bloem. “Bijvoorbeeld door de controlegroep in gelijke mate aandacht te geven, maar dan zonder sessies met kunstenaars.”

Bloem hoopt met het onderzoek dat hij met de Stevinpremie kan doen, nieuwe interventies toe te voegen aan het repertoire om het verloop van parkinson te vertragen. En dus mogelijk te voorkomen. “Het voordeel is dat je mensen zelf de handreikingen geeft om aan de slag te gaan.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234