Donderdag 09/12/2021

AchtergrondNobelprijs

Nobelprijs voor ‘genenschaar’: ‘Opeens kunnen we alles veranderen’

Nobelprijs-winnaars Jennifer A. Doudna (l) en Emmanuelle Charpentier. Beeld EPA
Nobelprijs-winnaars Jennifer A. Doudna (l) en Emmanuelle Charpentier.Beeld EPA

De Nobelprijs voor de Scheikunde gaat dit jaar naar twee microbiologen: de Amerikaanse Jennifer Doudna en de Frans-Duitse Emmanuelle Charpentier. De twee ontwierpen een revolutionaire manier om snel en eenvoudig genetische manipulatie te bedrijven: Crispr-Cas.

De prijs voor de techniek hing al jaren in de lucht, omdat Crispr-Cas alom wordt erkend als revolutionaire onderzoekstechniek. “Opeens kunnen we alles genetisch veranderen”, zo omschreef Doudna het belang ervan toen de Volkskrant haar interviewde.

Voorheen moesten wetenschappers bij het aanbrengen van genetische wijzigingen in een organisme dat altijd ‘op de gok’ doen, bijvoorbeeld door cellen te beschieten met straling. Maar Crispr-Cas werkt met een enzym dat het DNA aftast, op zoek naar de precieze plek die wetenschappers van tevoren hebben opgegeven. Daardoor kan men heel gericht wijzigingen aanbrengen in het erfelijk materiaal.

Hoe spraakmakend de gevolgen kunnen zijn, kwam eind 2018 aan het licht. De Chinese geneeskundige He Jiankui maakte toen bekend dat hij drie baby’s met Crispr-Cas genetisch zodanig had omgevormd dat ze niet meer bevattelijk zijn voor het hiv-virus. Het kwam hem op ontslag en strafrechtelijke vervolging te staan. Wetenschappers hadden immers afgesproken geen baby’s genetisch te manipuleren.

Zijn sporen als nieuwe supertechniek had Crispr-Cas toen allang verdiend. De techniek doet dat vooral achter de schermen, bij onderzoekers die weefsels, cellen en ziektes bestuderen en daarbij precieze veranderingen in erfelijk materiaal willen aanbrengen om bijvoorbeeld na te gaan wat een bepaald gen voor functie heeft. Maar ook medisch is de techniek van nut. Zo gebruiken kankeronderzoekers haar om cellen op maat te maken zodat ze bepaalde tumoren kunnen aanvallen.

Tegen indringers

Crispr-Cas borduurt voort op de diepzinnige ontdekking dat microben in hun erfelijk materiaal een afweersysteem hebben tegen indringers; een soort bibliotheek met de genetische vingerafdrukken van eerdere indringers, gekoppeld aan een knipenzym dat die indringers doormidden knipt.

Uiteindelijk waren het Doudna en Charpentier die, in een samenwerking op afstand, een van de scharen gebruikten om genetische manipulatie te bedrijven in microbes.

Gevraagd om zich voor te stellen hoe ze het zou vinden om de Nobelprijs te winnen, reageerde Doudna terughoudend: “Ik zou mezelf vertellen dat dit niet is waarom ik de wetenschap in ben gegaan.”

Ook de serieuze Charpentier is niet direct een vrouw van het grote gebaar. Het moment suprême van de ontdekking dat Crispr-Cas werkte, beschreef ze als volgt: “Ik zat alleen op kantoor, maar op een gegeven moment liep ik naar buiten waar een collega stond. Ik zei: ‘Ik heb erg goed nieuws en ik ben erg blij.’ En toen ging ik terug en schreef ik een lange e-mail aan mijn studenten, over welke experimenten hierna nodig waren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234