Zondag 26/01/2020

Wetenschap

Nieuw geneesmiddel slaat dierproef over

Beeld THINKSTOCK

In Nederland worden binnenkort twee nieuwe celtherapieën op mensen getest, zonder deze eerst uitgebreid in muizen te proefdraaien. Dat is bijzonder, omdat dierproeven voorafgaand aan humaan onderzoek routine zijn.

De betrokken onderzoekers beargumenteerden tegenover de toetsingscommissie dat extra dierproeven weinig nuttige informatie opleveren, omdat muizen te veel van mensen verschillen. Dat de commissie hiermee akkoord ging, mag wat betreft de wetenschappers een voorbeeld zijn: minder dierproeven, méér patiëntonderzoek.

Het gaat in beide gevallen om een experimentele behandeling waarbij aan de afweercellen van de patiënten gesleuteld wordt om deze vervolgens terug in het lichaam te plaatsen. Hoogleraar pulmonaire oncologie Joachim Aerts van het Erasmus MC in Rotterdam hoopt het afweersysteem van asbestkankerpatiënten zich tegen de tumor te laten keren. Hoogleraar diabetologie Bart Roep van het Leids Universitair Medisch Centrum wil het afweersysteem van diabetes type 1-patiënten juist kalmeren, zodat het de alvleesklier met rust laat.

"We wilden onze behandeling echt niet in dieren testen, want elk resultaat dat daaruit komt, is voor mensen volstrekt irrelevant", zegt Roep. De reden: de therapieën van Roep en Aerts zijn volledig op maat gemaakt voor het menselijk afweersysteem en zullen per definitie niets uithalen in dieren.

Dat de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) zonder extra dierproeven toch goedkeuring voor beide patiëntexperimenten verleende, heeft volgens de twee wetenschappers er deels mee te maken dat hun geneesmiddel relatief veilig is: het gaat om een mix van vitamines, andere bekende stoffen en lichaamseigen cellen uit de patiënt, in plaats van om totaal nieuwe middelen waarvoor de veiligheidsregels strenger zijn. Wat volgens Aerts ook meewoog bij de goedkeuring van de CCMO, is dat deze celtherapie weliswaar niet in muizen te testen valt, maar dat het grote principe erachter wel eerder in dierexperimenten bewezen is. "Wij legden een enorm dossier met jarenlange ervaring aan dierproeven op tafel, dat moet hebben gescheeld."

Kentering

Dat Roep een deel van de proefdierfase mag overslaan, ziet hij als een overwinning. Hij bepleit al jaren om minder tijd aan dierproeven te besteden en nieuwe middelen sneller direct op mensen te testen. "Kijk, er zijn 326 manieren om diabetes in muizen te genezen", zegt hij. "Maar nagenoeg geen van die trucs werkt ook bij mensen. En dat komt doordat die proefmuizen die we gebruiken, eigenlijk helemaal geen type 1 diabetes hebben. Het zijn zwaar manke, volledig ingeteelde beesten, die nog doof zijn ook. Het is onethisch - ook naar de patiënt toe - om daar het grootste deel van je onderzoek op te doen."

Ook als veiligheidstest zijn dierproeven niet zaligmakend, vertellen Roep en Aerts. Soms slaagt een nieuw geneesmiddel met gemak op alle dierexperimenten, maar faalt het tijdens de eerste klinische test op mensen alsnog. Andersom geldt ook, zegt Roep, dat een voor dieren giftig middel misschien veilig voor mensen uitpakt. Bekende voorbeelden zijn paracetamol, penicilline en aspirine; voor sommige dieren zijn ze schadelijker dan voor mensen.

Roep hoopt dat de nieuwe studie helpt het tij te keren - niet dierexperimenten, maar klinisch onderzoek met patiënten moet weer centraal staan. "Het is al iets beter dan tien jaar geleden, hoor. Op congressen zie je steeds vaker onderzoek naar mensen in plaats van dieren voorbijkomen." Oncoloog Aerts zegt eveneens een dergelijke kentering te zien.

Ommezwaai

Het zou goed zijn als die ommezwaai ook de toezichthouders bereikt, stelt Coenraad Hendriksen, hoogleraar dierproefalternatieven van de Universiteit Utrecht. Makkelijk is dat niet. Want niet alleen zijn de medisch-ethische commissies als de CCMO er juist om proefpersonen te beschermen, maar ze worden volgens Hendriksen ook gedwongen om in een risicomijdende cultuur te werken. "Als er iets misgaat met een proefpersoon, is het in de rechtszaal altijd prettiger om te kunnen laten zien dat je geen enkel dierexperiment ongebruikt hebt gelaten."

CCMO-directeur Cees de Heer herkent dat de risicomijdende cultuur een rol speelt bij het beoordelen van onderzoeksvoorstellen. Toch stelt hij in een reactie dat deze twee voorbeelden juist illustreren dat de commissie openstaat voor onderzoeksvoorstellen zonder voorafgaande dierexperimenten, zolang de veiligheid van proefpersonen voldoende gewaarborgd blijft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234