Woensdag 01/12/2021

InterviewBoeken

‘Natuurlijk weten we wat bewustzijn is’: neuropsycholoog Mark Solms zoekt naar de oorsprong van ons bewustzijn

null Beeld NYT/LOU BEACH
Beeld NYT/LOU BEACH

Computers en robots met gevoelens? Volgens de Zuid-Afrikaanse neuropsycholoog Mark Solms (59), die in onze hersenen de plaats wist te lokaliseren waar ons bewustzijn zich bevindt, zijn ze niet meer veraf.

“Natuurlijk weten we wat bewustzijn is”, lacht Mark Solms terwijl hij achtereenvolgens naar links en naar rechts kijkt en ondertussen met zijn armen in het rond zwaait. “Dit hier, maar dat is ons eigen bewustzijn, en dat maakt het ook zo moeilijk om te bestuderen. Het bewustzijn is iets ongrijpbaars in ieder van ons, en het jouwe kan ik niet bestuderen. Wat jij denkt en voelt, zal voor mij altijd gissen blijven.”

Mark Solms is een van de vermaardste neuropsychologen ter wereld, verbonden aan het Instituut voor Neurowetenschappen van de Universiteit van Kaapstad en auteur van het indrukwekkende boek De verborgen bron. Hierin gaat hij op zoek naar de oorsprong en functie van het bewustzijn, van dat ongrijpbare in ieder van ons dus, dat uiteindelijk toch niet zo ongrijpbaar blijkt te zijn. Gebruikmakend van in de hersenen ingebrachte elektroden, MRI-scanners en op het bewustzijn inwerkende farmaceutica hebben hersenwetenschappers de plaats van het bewustzijn in onze hersenen immers nauwkeurig kunnen bepalen. Dat zit niet in de cortex of hersenschors, zoals we al eeuwen abusievelijk dachten, maar wel in de veel oudere hersenstam, in het reticulair activerend systeem (RAS) om precies te zijn, dat maar een paar kubieke millimeter groot is. “Verwijder dat en er is geen bewustzijn meer”, vat Solms het mooi samen.

Maar wat is bewustzijn dan?

“Op basaal vlak is bewustzijn een gevoel. Een vis voelt zaken. Hij weet niet waar die gevoelens over gaan, maar hij laat er wel zijn gedrag door bepalen. Nu zul je misschien opmerken dat er toch ook kennis bij bewustzijn komt kijken. Dat is juist: bij ons bewustzijn is dat zo, omdat het een ontwikkelde vorm van bewustzijn is. Maar die kennis is in se niet nodig, al geeft ze je wel een voordeel. Die kennis doen we op via onze zintuigen. Voeg daar nog een hersenschors aan toe, iets wat alle zoogdieren gemeen hebben, en je beschikt over de mogelijkheid je iets te herinneren en daar in de toekomst op te anticiperen.”

Au fond is een hersenschors dus niet noodzakelijk voor bewustzijn?

“Nee, het grootste deel van de hersenstam werkt reflexmatig en staat bijvoorbeeld in voor het kloppen van ons hart. Wanneer je daar gevoelens aan toevoegt, krijg je een RAS, wat iets typisch is voor gewervelden. Deze gevoelens maken dat het organisme keuzes kan maken. Een vis voelt zich beter wanneer hij iets bepaalds doet, en dus kiest hij daarvoor. Ook zonder hersenschors heb je dus al bewustzijn. Wanneer je de cortex van een kat wegneemt, is zij nog steeds in staat om keuzes te maken, omdat zij nog steeds gevoelens heeft. Kinderen met hydranencefalie worden zonder hersenschors geboren. Ook zij hebben gevoelens en dus bewustzijn. Alleen kunnen zij die gevoelens niet koppelen aan representaties van de externe wereld, aangezien je daar een hersenschors voor nodig hebt.”

Waarom hebben we gevoelens?

“Omdat we willen overleven. Een belangrijk begrip hierbij is homeostase. Je zou het kunnen beschrijven als datgene wat levende van niet-levende zaken onderscheidt. Het verschil tussen die twee is dat levende wezens entropie schuwen. Het is een basiswet van de fysica dat in ieder proces de entropie toeneemt. Giet koud water bij warm water en na een tijd heb je overal lauw water. Maar zo werkt het leven niet. Wanneer je een mens in ijskoud water gooit, gaat zijn lichaamstemperatuur niet dalen tot die gelijk is aan de temperatuur van het hem omringende water, want dan is hij dood. Nee, een mens gaat zijn temperatuur op peil proberen te houden en zich verzetten tegen de entropie. Homeostase is het mechanisme dat we gebruiken om ons te verzetten tegen die entropie.

Mark Solms: ‘Ik ben ervan overtuigd dat we een robot kunnen maken die gevoelens heeft, zonder algoritmes die zijn gedrag bepalen.’
 Beeld rv
Mark Solms: ‘Ik ben ervan overtuigd dat we een robot kunnen maken die gevoelens heeft, zonder algoritmes die zijn gedrag bepalen.’Beeld rv

“Ons lichaam is daardoor constant bezig zich binnen de leefbare grenzen te houden, niet alleen qua temperatuur, maar ook op het vlak van zuurstof, water, zout, suiker en ga zo maar door. Dit is de essentie van het leven. Gevoelens, onze rudimentaire vorm van bewustzijn dus, wijzen ons erop dat we afwijken van onze geprefereerde staat. Dus krijgen we het koud, willen we iets drinken of voelen we ons hongerig. En als we aan die nood voldaan hebben, voelen we ons goed en comfortabel.”

Dus als ik het goed begrijp willen we als mens niets liever dan een gelukkige en spinnende kat zijn?

“Of een zombie, zo je wilt. Wat me steeds weer opvalt is dat veel oude culturen naar een staat van existentieel evenwicht streven, een nirwana waarin je niets meer verlangt of tekortkomt. Zelf heb ik dat ook. Wanneer voel ik me het gelukkigst? Wanneer ik zorgeloos mezelf kan zijn. Ik wil geen problemen of hopen werk. Ik wil me gewoon voldaan voelen.”

En je uiteindelijk ook vervelen?

“Nee, want ons organisme gaat zelf op zoek naar onzekerheid op het moment dat aan al onze noden voldaan is. Dan krijgen we interesse in de wereld op zich en ontstaat er nieuwsgierigheid. Het organisme zoekt dan onzekerheid om die op tijd te kunnen neutraliseren. We willen dus niet echt zombies zijn, aangezien we steeds op zoek gaan naar iets nieuws om onze gedachten te verzetten.”

Zijn dagdromen, lezen of films kijken dan manieren om aan het zombiebestaan te ontsnappen?

“Precies, al is dagdromen iets speciaals. Sommige psychologen noemen het liever geestelijk dwalen. Het is het brein dat op automatische piloot gaat omdat het geen opdrachten heeft en wat meandert. Dat is trouwens ook wat gebeurt wanneer we slapen: het systeem verkent zijn eigen grenzen en mogelijkheden en probeert zichzelf efficiënter te maken.”

Waarom is het belangrijk om te weten waar het bewustzijn zit?

“Tot in de jaren 1990 ging men ervan uit dat kinderen die zonder hersenschors geboren werden geen bewustzijn hadden. Dat ze stress en angst konden ervaren wanneer ze bij hun ouders weggehaald werden, kwam bij niemand op. Maar dat is natuurlijk wel zo. Die kinderen werden emotioneel verwaarloosd. Er zijn zelfs gevallen bekend van zulke kinderen die zonder verdoving geopereerd werden.

“Nog een ander voorbeeld: wanneer is iemand hersendood? Als er geen activiteit meer is in de hersenschors, luidt het klassieke antwoord. Maar er zijn gevallen bekend van mensen die zogenaamd hersendood waren, maar wier hersenschors op ‘miraculeuze wijze’ weer begon te functioneren. Ik zou er daarom voor pleiten iemand pas hersendood te verklaren wanneer zijn bewustzijn niet langer actief is, en dus wanneer de hersenstam dood is.

“En nog een reden: door het te kunnen lokaliseren en er de werking van te doorgronden, kunnen we misschien een artificieel bewustzijn maken, en dus ook artificieel gevoel. Want wat is vandaag het grote verschil tussen artificiële intelligentie en biologische intelligentie? Dat een computer niet weet hoe het aanvoelt om een computer te zijn.”

HAL, de computer uit de film 2001: A Space Odyssey, die voelt dat hij in zijn voortbestaan bedreigd wordt, behoort dus tot de mogelijkheden?

“Het werkingsproces van de homeostase is makkelijk te doorgronden en in wiskundige vergelijkingen uit te drukken. Als dat lukt, kun je het mechanisme ook artificieel namaken. Ik ben ervan overtuigd dat we een robot kunnen maken die gevoelens heeft, artificiële gevoelens natuurlijk, en dus geen menselijke. Gevoelens impliceren keuze. Zo’n robot zou dus keuzes moeten kunnen maken en overleven in een onvoorspelbare omgeving. Er zouden dus geen algoritmes zijn die zijn gedrag op voorhand bepalen. Hij zou zelf moeten kunnen uitmaken wat goed is voor zijn overleven en wat slecht, want dat is wat het gevoel ons leert. Een robot met overlevingsdrang maken is makkelijk, er een maken die leert uit zijn ervaringen in onbekende omgevingen is al moeilijker. Maar het kan. Ik werk momenteel met een team van fysici, toegepaste wiskundigen, computerwetenschappers en biomedische ingenieurs aan zo’n robot.”

Maar hoe weet je dan of die robot echt iets voelt?

“Dat weet je natuurlijk nooit, net zoals je niet in het bewustzijn van een ander mens kunt kijken. Maar je kunt wel naar zijn gedrag kijken of dat iets verraadt. Of naar dat van een vis, om het wat makkelijker te maken. (lacht)

“Vissen hebben een RAS, en we kunnen dat extern manipuleren om hun gedrag te beïnvloeden. Stel dat ik een vis iedere dag op hetzelfde plekje in zijn aquarium eten geef, dan zal dat zijn favoriete plekje worden. Stel dat ik aan de andere kant van het aquarium cocaïne leg. Cocaïne geeft een goed gevoel, maar het heeft geen voedingswaarde. Het is zelfs slecht voor het organisme. Als de vis gevoelens heeft, zal hij liever in de buurt van de cocaïne verblijven dan in die van het eten, net zoals dat voor mensen geldt natuurlijk. En wat zie je? Dat die vis inderdaad cocaïne verkiest, of morfine, amfetamine en nicotine, want dat hebben we ook al geprobeerd. In theorie kun je net hetzelfde doen met een robot, zodat hij ook plaatsen verkiest die hem een goed gevoel geven boven plaatsen die hem meer kans op overleven bieden.”

Mark Solms, De verborgen bron. Op reis naar de oorsprong van het bewustzijn, Athenaeum, 496 p., 35 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234