Zondag 20/10/2019

Wetenschap

Na bijna 40 jaar bewezen: antraxincident in Sovjet-Unie bleek ramp met biologisch wapen

Een portret van Lenin in Yekaterinaburg (Sverdlovsk), de stad waar de ramp in 1979 plaats had. Beeld AP

In de Russische stad Sverdlovsk stierven in 1979 zeker 66 mensen aan een mysterieuze ziekte, waarvan koorts, hoesten en overgeven de symptomen waren. De miltvuurbacterie bleek de oorzaak en de Sovjetautoriteiten verzekerden de inwoners dat die afkomstig was van aangetast vlees. Amerikaanse wetenschappers hebben echter onweerlegbaar bewezen dat hun dood meer te maken heeft met een geheim programma voor biologische wapens.

"Ze vertelden ons dat iedereen die met hem in contact kwam ook zou sterven", herinnert Lidia Tretyakova, de dochter van een van de slachtoffers, zich wanneer de Griekse krant Athens Banner-Herald haar over de ramp ondervraagt. "Geen enkel familielid is ons toen komen bezoeken." Yelena Klyuchagina herinnert zich mensen met maskers op die huizen kwamen schoonmaken. "Verder kregen we geen informatie", zegt ze tegen de Griekse journalisten. 

In 1979 repten de Sovjets met geen woord over biologische wapens. Volgens de officiële versie van de feiten ging het om een natuurlijke uitbraak van de miltvuurbacterie die via het vee was overgeslagen op mensen. Op zich is dat geen onwaarschijnlijke hypothese: miltvuurbacteriën kunnen in de grond zitten en zo het vee besmetten, wat in Rusland wel vaker vookomt.

"Maar ik geloofde de verklaring van de Sovjets niet", zegt de Amerikaan Milton Leitenberg, op zijn 83ste nog steeds een autoriteit op het gebied van biologische wapens. Leitenberg werkte toen voor het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI). "Op satellietfoto's hadden we gezien dat ze de daken van huizen aan het wassen waren en grintwegen aan het asfalteren, op zich al een indicatie dat er meer aan de hand was. De Amerikaanse overheid heeft toen ook meermaals aangedrongen op een uitleg, maar de Sovjets bleven bij hun verhaal. Ze wisten ook wat er op het spel stond: als ze toegaven dat ze in Sverdlovsk biologische wapens produceerden, dan was dat een overtreding van de Biological Weapons Convention van 1972, een wereldwijd verdrag dat de productie van biologische wapens aan banden moest leggen."

Compound 19

Het duurde dan ook tot na de val van de Sovjet-Unie eer de waarheid voorzichtig naar buiten kwam. De Russische president Boris Yeltsin gaf in 1992 toe dat het incident te maken had met "militaire ontwikkelingen" in de streek, maar bleef er verder vaag over. In dat jaar ging de bioloog Matthew Meselson van de Harvard-universiteit met een team van Amerikaanse wetenschappers op onderzoek in de stad Sverdlovsk, die nu omgedoopt was tot Yekaterinaburg. Meselson ontdekte dat de echte oorzaak bij een clandestiene fabriek van biologische wapens lag. Uit een luik van Compound 19, zoals het geheime complex heet, was volgens hem een giftige wolk ontsnapt die over 45 kilometer een enorme ravage had aangericht.  

Boris Yeltsin wordt in 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, de eerste president van Rusland. Beeld REUTERS

"Meselson had daarvoor twee bewijzen", zegt Leitenberg. "De Russische autoriteiten hadden gegevens van de metereologische dienst van de lokale luchthaven vrijgegeven. Door de slachtoffers aan te duiden op een landkaart bleek de windrichting regelrecht naar de militaire basis te leiden. Het tweede bewijs kwam van stalen die Meselson in handen kreeg van de autopsie van de slachtoffers. Die stalen toonden aangestaste lymfeklieren uit de borststreek. Dit betekent dat de antrax ingeademd was en niet via het voedsel in het lichaam was binnengekomen, want dan zou het miltvuur zich in de darmen bevinden. Meselson publiceerde zijn bevindingen in het blad Science in 1994."

Beschadigde stalen

Faina Abramova, een Russische pathologe, had Meselson de bewijsstukken overhandigd. Samen met Lev Grinber had ze vlak na de ramp stalen van weefsels, die ze bewaarden met formaldehyde en paraffine, in een hoekje van de autopsiekamer van een ziekenhuis verstopt. Stukken van de organen van slachtoffers verborgen ze ook in glazen bokalen van het pathologisch museum van het hospitaal naast andere bokalen die er identiek uitzagen. 

Grinber kwam later naar de Verenigde Staten en toen hij terugkeerde naar Rusland liet hij verschillende stalen achter, die uiteindelijk in het Los Alamos National Laboratory in New Mexico belandden. Sinds de jaren 90 zijn Amerikaanse wetenschappers met deze zaak bezig, maar omdat het DNA van de stalen in het Los Alamos National Laboratory door de formaldehyde beschadigd is, bleef het lang onmogelijk om ze naar behoren te onderzoeken. De wetenschappers waren vooral nieuwsgierig of de antraxbacterie genetisch gemodificeerd was en zo resistent tegen antibiotica en vaccinaties.

Dit jaar pas is professor Paul Keim van de Northern Arizona University en zijn team van wetenschappers er in geslaagd om het precieze DNA te achterhalen, omdat computers nu in staat zijn om de stukjes DNA van de beschadigde stalen weer bij elkaar te zetten. Keim is al sinds 1996 met de stalen bezig. "We moesten gewoon wachten tot de technologie verder stond", zegt hij aan de Amerikaanse krant The Atlantic.  Uit de resultaten blijkt dat het antrax-DNA sterk overeenkomt met dat van natuurlijk antrax en dus niet genetisch gemodificeerd is.

200 ton antrax

"In Kirov en Obolensk ontwikkelden de Sovjets wel genetisch gemodificeerd antrax, maar niet in Sverdlovsk", zegt Leitenberg, die dertien jaar onderzoek neerschreef in het boek The Soviet Biological Weapons Program: A History. "Vanaf de jaren 90 werd de volledige schaal van het biologischewapensprogramma van de Sovjets min of meer duidelijk. In Kazakhstan, dat in 1991 onafhankelijk werd, hebben aannemers voor het Amerikaanse ministerie van Defensie later 200 ton antrax afkomstig uit Sverdlovsk opgehaald dat er in vaten begraven lag. Ze hebben toen alles moeten desinfecteren. Drie laboratoria voor biologische wapens van het Russische ministerie van Defensie hebben Amerikaanse inspecteurs overigens nooit mogen zien."

37 jaar na de ramp is Compound 19 nog steeds in gebruik en over wat er precies gebeurt achter de vele hekken van de streng bewaakte installatie is niets bekend. "In 2012 heeft president Poetin twee keer verklaard dat Rusland nu genetisch gemodificeerde agenten produceert voor biologische wapens om in zijn woorden 'klaar te zijn voor de uitdagingen van de toekomst'", vertelt Leitenberg. "Als dat waar is, overtreden de Russen nog steeds de Biological Weapons Convention van 1972." 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234