Woensdag 27/10/2021

Groepsgedrag

Lekker online mensen kapot maken

null Beeld Rein Janssen
Beeld Rein Janssen

Sociale media kunnen je maken, maar ook breken. Een ondoordachte uitspraak of een rare foto en de massa hakt online gretig en met ongekende agressie op je in.

Hoe voelt het om 'een neukertje' te worden genoemd? Niet in je gezicht, maar op Twitter, door iemand met bijna negentigduizend volgers. Anderen noemen je weer een horrortokkie, golddigger, of zeggen dat ze je hard willen slaan. Ze zijn met velen.

Je zit met een vriendin koffie te drinken als je iPhone steeds trilt. Je haalt de telefoon uit je tas en blijkt honderden boosaardige twittermentions en tientallen ongeruste sms'jes van vrienden te hebben. Of je bent aan het werk als een collega met een bedrukt gezicht naar je toe komt. 'Heb je al op internet gekeken?'

Ik weet niet hoe Jacobien Schumacher erbij zat die woensdagmiddag 24 september, de dag dat ze een hashtag werd. Ze twijfelde, maar wilde uiteindelijk niet aan dit verhaal meewerken. Het wantrouwen tegen media is te groot. Ze mailt dat ze niet meedoet om 'moverende redenen'. Advocatentaal. De nare ervaring heeft geleid tot een schil van bescherming rond de 23-jarige.

Op die woensdag maakten media als Story en De Telegraaf bekend dat tv-presentator Martijn Krabbé een nieuwe liefde had: Jacobien Schumacher. De telefoontjes van showbizzprogramma's die daarop volgden, moeten al overweldigend zijn geweest, maar er gebeurde meer.

In de middag werd een interview op Twitter geplaatst dat Schumacher twee jaar geleden aan de glossy Grazia had gegeven. Een screenshot van het gesprek ging viral, vooral omdat deze werd gedeeld door opiniemakers met veel volgers, mensen die je niet direct aan de rafelige randen van de roddeljournalistiek verwacht: columniste Sylvia Witteman, voormalig GroenLinks-Kamerlid Tofik Dibi, journalist Joris Luyendijk.

Het is dan ook een opmerkelijk interview. Schumacher vertelt dat ze, buiten wat schrijfklussen, werken beschouwt als een verspilling van haar talent. Ze wil presentatrice worden. Hoewel ze er een luxe levensstijl op nahoudt, ziet ze er niets in om tot die tijd bij de Starbucks achter de kassa te staan. Ze heeft haar trucjes om rond te komen: een draadje van een wollen truitje lostrekken om korting te krijgen, zwart reizen in het openbaar vervoer. Ze winkelt niet bij H&M, daar heeft ze 'te veel klasse voor'. Er staan, zoals journalisten dat noemen, parels van quotes in.

Ik ga niet vrijuit. Een vriendin merkte het interview twee jaar geleden op in Grazia en maakte er een foto van. Die mailde ze vervolgens met in de onderwerpregel: 'Dit moet je lezen!!!' Ik verkneukelde me erom en stuurde het weer door naar andere vrienden. Het interview met 'Bien' was destijds een geliefd gespreksonderwerp op feestjes, helemaal toen ze ook nog bleek mee te doen aan datingprogramma The Bachelor.

Dat speelde zich allemaal af in de privésfeer. De onlinestorm die eind september opstak, was openbaar, massaal en boosaardig. Bien moest boeten, zoveel was duidelijk.

Het begon met wat plaagstootjes, ironische tweets waarin werd vastgesteld dat de nieuwe vriendin van Martijn Krabbé 'echt een superleuke meid is'. Maar al snel stond een steeds groter wordende menigte op de twee pagina's Grazia te stampen. De omstanders omhelsden elkaar in de geruststellende wetenschap niet zo'n verschrikkelijk mens als 'die Bien' te zijn. Van enig begrip - wie doet geen domme dingen als je 21 bent? - of compassie was weinig te merken.

Je zou kunnen zeggen: 'Ach, het is Twitter maar, morgen is er weer een andere rel.' Toch is dat niet helemaal waar. Ophef op Twitter is tegenwoordig ook nieuws. De Telegraaf plaatste berichten op de site op basis van het twee jaar oude interview. De publieksvriendelijke Grazia kwam de menigte tegemoet door het gesprek in hoge beeldkwaliteit op de site te herpubliceren. En op Facebook en het FOK-forum werd net zo hard gelachen om Schumacher als op Twitter.

undefined

Interview ging na twee jaar viral

Het interview met Jacobien Schumacher dat in september viral ging, was al twee jaar geleden gepubliceerd. De toen 21-jarige ‘schrijfster en socialite’ vertelt daarin over haar droom van een glamour-leven. ‘Ik ben een creatieveling. Een dromer. Ik wil boeken schrijven, zo een naam opbouwen en vanuit daar de stap naar televisie maken.’ In simpele baantjes om geld te verdienen heeft Schumacher geen zin.

Naming and shaming

Biengate staat niet op zichzelf. Op sociale media heerst een cultuur van naming and shaming. Deze week herinnerde een handjevol Amerikaanse twitteraars aan het eenjarig jubileum van de hashtag #HasJustinelandedyet. Het is het verhaal van Justine Sacco, pr-adviseur bij een groot Amerikaans bedrijf. Op 18 december 2013 plaatste zij net voordat ze in het vliegtuig naar Zuid-Afrika stapte een zeer ongepaste tweet. 'Ik ga naar Afrika', schreef ze. 'Ik hoop dat ik geen aids krijg. Grapje! Ik ben blank.'

Of Sacco echt racistische motieven had, is niet bekend. Het zou ook een slechte grap kunnen zijn, of zelfs ironisch commentaar op haar white privilege. Feit is dat maar weinigen de tweet hadden opgemerkt - ze had iets meer dan honderd volgers - als deze niet op het blog Gawker was geplaatst.

undefined

Agressie

Ze ging viral en twitteraars wereldwijd sloten zich met duizenden tegelijk aan om Sacco te veroordelen, uit te schelden en dood te wensen. Iemand zocht haar vluchtgegevens op en twitterde hoe laat ze zou aankomen. De menigte verheugde zich op het moment dat ze uit het vliegtuig zou stappen en moest concluderen dat haar leven veranderd zou zijn. Terwijl Sacco tien uur onwetend in een vliegtuig zat, kon de wereld zich een dag lang boos maken - en vermaken - onder de verbroederende hashtag #HasJustinelandedyet.

Haar tweet was waarschijnlijk fout, in ieder geval dom, maar de gretigheid, massaliteit en agressie waarmee op haar werd ingehakt, staat daarmee in geen enkele verhouding.

'Er zijn twee soorten twitterstormen', zegt Rianne Meijer, twitteraar en auteur voor de ironische showbizzsite Glamorama. Zij was degene die de screenshot van het interview met Schumacher online plaatste, na een tip. 'Bij het overlijden van Mandela twitterde Frits Wester dat hij ooit een steentje uit diens cel had meegenomen als 'dierbare herinnering'. Mensen parodieerden die tweet, het werd een meme. Dat is leuk, ik kan me ook niet voorstellen dat iemand als Wester daar veel last van heeft.'

Bij Schumacher gebeurde er iets anders. 'Het werd al snel venijnig. Dat is ook niet nodig, dacht ik, deze vrouw heeft geen genocide op haar naam staan. Het was niet mijn bedoeling om dit te veroorzaken. Ik las het interview en was verbaasd dat Krabbé met haar ging. Daarom twitterde ik dat ze me 'echt een superleuke meid' leek - het moet wel grappig blijven. Toen het ontspoorde, heb ik me teruggetrokken.'

Het is de wijze waarop mensen in groepen met elkaar omgaan, denkt Meijer. De saamhorigheid die zo floreert bij een gezamenlijke vijand. 'Alleen speelt het zich op Twitter in de openbaarheid af.'

Het geeft een goed gevoel om samen iemand uit te lachen. Helemaal als diegene het op het eerste gezicht goed voor elkaar lijkt te hebben, zoals de succesvolle Sacco en arrogante Schumacher, en het dan toch voor zichzelf verpest.

'Ik denk dat niemand de bedoeling had om dat meisje kapot te maken', zegt Sylvia Witteman, die Schumacher omschreef als 'neukertje van Martijn Krabbé'. 'Twitter is voor mij de kantoortuin, omdat ik alleen thuis werk. Ik voer er gesprekken die ik anders bij de koffieautomaat zou voeren. Ik heb me nooit gerealiseerd dat het zo erg voor haar zou zijn. Dat besefte ik pas een beetje toen Martijn Krabbé me erop aansprak.'

Pech

'Ik ben blij dat je bezorgd bent', twitterde Krabbé naar Witteman. 'Zo'n lieve moeder kom je zelden tegen. X'. Haar antwoord: 'Wie weet is het eigenlijk een schat van een kind, maar dan heeft ze wél dringend mediatraining nodig.'

Schumacher had pech, vindt de columniste. 'Pech dat ze dat interview ooit heeft gegeven, pech dat iemand het nog had en pech dat het online werd geplaatst.' Maar ja, zegt Witteman, ze heeft het allemaal gezegd en zo jong was ze nou ook weer niet. 'Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten.'

Ook ik heb ooit op de blaren gezeten, zij het in veel mindere mate dan Schumacher. Samen met een collega had ik het gewaagd iets te schrijven over de sociale omgangsvormen op Twitter en dan vooral: wat mensen niet moeten doen op het medium. We hadden het stuk - ludiek bedoeld - 'Twitteretiquette' gedoopt. Het verhaal werd in de krant geplaatst op het moment dat ik met vriendinnen een weekend in Gent was. Rond het middaguur ontving ik een sms van de collega. 'We maken geen vrienden', schreef hij. En: 'Het gaat helemaal los.'

Ik had internet uit staan. Mijn vriendinnen keuvelden gezellig boven glazen Belgisch bier, maar ik kon mijn gedachten niet bij het gesprek houden. De telefoon voelde als een tikkende tijdbom. Als ik die avond met de trein over de grens zou gaan, zou er zich een woedende menigte op mijn iPhone openbaren.

Losgaan

Dat bleek ook zo te zijn. Twitteraars wilden zich niet laten voorschrijven hoe ze zich moesten gedragen en al helemaal niet door twee mensen met een handjevol volgers. Er sprak veel genoegen uit, mensen zagen het bashen als een spel. Iemand riep op 'ALLEMAAL LOS TE GAAN' op ons, een ander merkte op dat de zaterdagochtend met dit relletje wel erg leuk was.

We hadden uitgedeeld, we incasseerden, zeker als journalist moet je niet zeuren. Toch is het de vraag of de menigte helemaal geen schuld heeft aan de vernietigende dynamiek. Hoe ver reikt de verantwoordelijkheid van het lijdend voorwerp? Mag je geen domme uitspraken in interviews doen als je jong bent? Moet je ook op de blaren zitten als een foto van je Facebook wordt gehaald en op andere sites geplaatst onder de noemer 'dik en lelijk', doordat je de privacyinstelling op openbaar had staan?

Dat overkwam Caitlin Seida, een stevige vrouw die viral ging in haar Hallo-ween-outfit, verkleed als Lara Croft. Bij haar foto stond niet 'Tomb Raider', maar 'Fridge Raider'. Eerst vond ze het niet zo erg, schrijft ze in een stuk op Salon.com. Zij had ook weleens gelachen om foto's op internet. Tot ze de reacties ging lezen. Ze zou onder meer zelfmoord moeten plegen, 'om ieders ogen te sparen'.

'We kennen allemaal het gevoel als iemand je uitlacht', schrijft Seida. 'Maar dat gevoel wordt tien keer zo groot als je het idee hebt dat iedereen je uitlacht. Terwijl ik door de reacties scrolde, verging mijn wereld.'

Ze besloot de confrontatie met haar belagers aan te gaan. 'Je bent een eikel', stuurde ze. 'Waarom doe je niet het juiste door de foto te verwijderen en te stoppen met delen.' Uit hun reacties merkte ze dat ze haar niet als mens hadden gezien. 'En waarom zouden ze ook? Deze foto's zijn wegwerpartikelen, een snelle lach op een lange werkdag.'

Wie zich op internet om iemand verkneukelt, heeft vaak niet in de gaten dat er een persoon van vlees en bloed achter schuilt. Iemand die de geestig bedoelde reacties bovendien zelf kan lezen - en dat vaak ook doet. 'Twitter is als een soort terras, waarop je lekker kunt praten over de mensen die voorbijlopen', zegt Tofik Dibi. Het voormalige Kamerlid van GroenLinks had zich aanvankelijk eveneens hartstochtelijk in Biengate gestort, op Twitter en Facebook. 'Er zijn alleen veel minder remmingen. In het echte leven zou je nooit zo tegen iemand praten, online is er een soort nepafstand.'

Op woensdagmiddag van Biengate ontving hij een vriendschapsverzoek op Facebook. Het kwam van Schumacher, zo constateerde hij tot zijn verbazing. Hij accepteerde, waarop zij reageerde op de statusupdates die hij over haar had geschreven. 'Shit', realiseerde ik me toen, 'ze was 21 toen ze dat interview gaf, dat is echt jong.' Door het mailcontact dat hij vervolgens met Schumacher had, besefte hij dat de ophef haar echt pijn deed. 'Ze probeerde een carrière op te bouwen en nu overkwam haar dit.'

Een paar dagen later twitterde hij: 'Net interessant gesprekje gehad op Facebook met Jacobien Schumacher. Beetje spijt van het leedvermaak. Bottom line: mensen groeien.' Dibi heeft wel iets geleerd van de kwestie, zegt hij. Natuurlijk mag je lachen om domme dingen die anderen doen, zeker als ze zelf voor de spotlight hebben gekozen. Hij heeft wel een nieuwe stelregel die hem ervan weerhoudt direct in de virtuele menigte te springen. 'Ik denk voortaan eerst: is mijn korte pleziertje echt het kwetsen waard?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234