Zaterdag 25/06/2022

AchtergrondWetenschap

Kunnen we ooit ongewenste herinneringen wissen zoals in ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’?

Jim Carrey vergeet zijn ex in ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’. Beeld rv
Jim Carrey vergeet zijn ex in ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’.Beeld rv

Wetenschapsredacteur George van Hal bespreekt begerenswaardige uitvindingen uit sciencefictionfilms en -series en zoekt uit of ze realiteit kunnen worden. Vandaag: onwelgevallige herinneringen uit je geheugen schrapen.

George van Hal

Wat?

Een apparaat dat individuele herinneringen kan wissen.

Waar gezien?

In film Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) laten Clementine en Joel alle herinneringen aan elkaar wissen bij een herinneringswisbedrijf.

Hoe dichtbij zijn we?

Liefdesverdriet is niet alleen de bron van talloze liedjes, gedichten en verhalen, maar volgens Eternal Sunshine of the Spotless Mind ook een prima aanleiding om eens in je brein te wroeten en die pijnlijk geworden herinneringen aan je ex in de prullenbak te gooien.

Als dat ooit in het echt gebeurt, is dit zeker: het zal niet zo gaan als in de film. Daar ziet de behandelaar achter een computerscherm stukjes brein oplichten terwijl Joel aan Clementine denkt, waarna hij de daar huizende herinneringen een voor een verwijdert. Alleen… dat is onzin. Wat je hebt gezien verwerk je bijvoorbeeld met een ander breingebied dan de emoties die je daarbij voelde. Afgebakende oplichtende breingebiedjes kun je dus vergeten. Herinneringen huizen niet op een enkele plek.

Wel zijn er wetenschappers die hopen met kunstmatige intelligentie het totale breinpatroon van pijnlijke herinneringen te kunnen herkennen, in een proces dat ze – met een term die zo in een sciencefictionfilm zou passen – ‘decoded neurofeedback’ hebben gedoopt.

De vraag is of dat überhaupt nodig is. Want zelfs zonder het exacte patroon te kennen, kun je het geheugen aanpassen. Het bekendste voorbeeld is EMDR (eye movement desensitization and reprocessing). Die oogbewegingstherapie is erop gericht om het werkgeheugen te overbelasten terwijl een patiënt een traumatische herinnering ophaalt. Door tegelijk snelle handbewegingen van een therapeut te volgen met de ogen, loopt dat werkgeheugen over en wordt de kwalijke herinnering vager en minder emotioneel geladen, zo luidt de theorie.

Ondanks het ogenschijnlijk hoge hocuspocusgehalte staat wetenschappelijk vast dat EMDR werkt – al is het nog altijd niet het wondermiddel dat mensen in één keer permanent geneest waarvoor sommigen het houden. Maar: de techniek vervaagt de aan de herinnering gekoppelde emotie. Het wist zo’n herinnering niet totaal uit het brein.

Misschien kan zelfs dat ooit. In 2014 ontdekte hersenwetenschapper Marijn Kroes van de Radboud Universiteit in het Nederlandse Nijmegen al dat hij herinneringen bij proefpersonen kon wissen door middel van zogeheten elektroconvulsietherapie, het toedienen van een elektrische schok, zo schreef hij destijds in vakblad Nature Neuroscience. Wat te heftig voor liefdesverdriet, maar wellicht wél geschikt voor posttraumatische stressstoornis.

Hij toonde de proefpersonen – die de behandeling overigens al ondergingen voor een zware depressie – twee emotioneel geladen verhalen, ondersteund door een fotoserie. Vlak voor de behandeling bracht hij een van die twee verhalen in herinnering, door de fotoserie opnieuw te tonen. En wat bleek: een dag na de behandeling vergaten de proefpersonen dat verhaal geleidelijk, terwijl de herinnering aan het ándere verhaal overeind bleef. Het was onderzoek dat ook toen al in de media direct gekoppeld werd aan de film uit 2004.

Toch is het op z’n best twijfelachtig of zoiets ooit mogelijk zal zijn voor de complexe, onderling verbonden herinneringen, verzameld over lange periodes in je leven, aan bijvoorbeeld een levenspartner. In het echte leven zul je je ex dus ook na een pijnlijk afscheid voorlopig ‘helaas’ gewoon moeten blijven herinneren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234