Maandag 27/06/2022

InterviewRichard Leakey (1944 - 2022)

Keniaanse paleontoloog Richard Leakey overleden: ‘Als we onze arrogantie niet stoppen, wacht ons massa-uitsterving’

Richard Leakey in 1985 in Kenia. Beeld Gamma-Rapho via Getty Images
Richard Leakey in 1985 in Kenia.Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

Stropers verjagen en ivoor verbranden. Natuurbeschermer Richard Leakey (76) voerde in Kenia een keihard beleid om wilde dieren te beschermen. De Keniaanse paleontoloog is zondag op 77-jarige leeftijd overleden, zo is bekendgemaakt door de diensten van president Uhuru Kenyatta. Eind vorig jaar sprak Leakey nog over zijn nieuw doel: Afrika helpen verduurzamen en de wereld van klimaatverandering redden.

Wies De Gruijter

“Jullie hebben het over 2030 my friends, word wakker! We moeten nú veranderingen doorvoeren.” Er klinkt een ongemakkelijke stilte op het biodiversiteitssymposium in Naturalis, Leiden (Nederland), waar de beroemde – maar wegens zijn felheid ook beruchte – natuurconservator Richard Leakey onlangs te gast was. Vóór hem spraken bankbestuurders over hoe ze “een prijskaartje hangen aan regeneratief boeren” en “partijen proberen te engagen om mee te denken over duurzaamheid”.

Leakey vervolgt: “Massa-uitsterving is veel omvangrijker dan ook maar iemand van jullie vermeld heeft vandaag. En als wij niet meteen stoppen zo arrogant en ontkennend te zijn, wacht homo sapiens hetzelfde droevige lot.”

Zijn Brits klinkende stem draagt opvallend ver, gezien zijn fysieke toestand. Leakey verloor zijn beide nieren door nierfalen en lijdt aan emfyseem, waardoor hij na een korte taxirit met een zuurstoftank op adem moet komen. Staan achter een lessenaar zit er ook niet in: bij een vliegtuigcrash verloor hij beide benen. Tot vandaag gaat het gerucht dat tegenstanders van zijn harde natuurbeleid zijn vliegtuigje saboteerden, al is daar nooit duidelijkheid over gekomen.

Richard Leakey werd in 1944 geboren in Kenia als zoon van het beroemde paleontologenkoppel Louis en Mary Leakey. De vondsten van het stel droegen in belangrijke mate bij aan het idee dat de evolutie van de mens in Afrika is begonnen. Ook Richard bracht een groot deel van zijn leven als wetenschapper door op archeologische vindplaatsen verspreid over het Afrikaanse continent.

Daarnaast bekleedde hij de functies van museumdirecteur, wildbeheerbeschermer en politicus. Als voorzitter van de Kenyan Wildlife Service stond Leakey rangers toe stropers dood te schieten. In een documentaire van Vice wordt hij ervan beschuldigd in de jacht op stropers ook onschuldige dorpelingen van het leven beroofd te hebben, maar Leakey ontkent dat: volgens hem schoten opzichters alleen als ze zelf onder schot werden gehouden.

Leakey speelde een hoofdrol in de totstandkoming van een ban op ivoor, wat hij dramatisch kracht bijzette door een stapel ivoor te verbranden (geïnspireerd op de bontjassen die actrice en activist Brigitte Bardot in brand stak om aandacht te vragen voor dierenrechten). Nu heeft hij een nieuw doel voor ogen: Afrika overtuigen van de evolutietheorie om klimaatverandering een halt toe te roepen.

null Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Beeld Anadolu Agency via Getty Images

U bent hier omdat u met Naturalis in 2026 een museum over de evolutie van de mens wilt openen in Nairobi, Kenia. Is dat belangrijk om de grote problemen van nu het hoofd te bieden?

“Ja, zo’n museum is cruciaal als je ook mensen in Afrika ervan wil overtuigen hoe ernstig klimaatverandering is. De les die ik uit mijn onderzoek naar mensachtigen in de prehistorie kan trekken, is dat we niet kunnen uitsluiten dat homo sapiens op den duur ook uitsterft, tenzij we de klimaatverandering een halt toeroepen. Ik denk dat een groot, indrukwekkend museum het ideale middel is om die boodschap op het grote publiek over te brengen. Het maakt de wereld ook bewust dat wij één mensheid zijn. We komen allemaal uit Afrika. Begrijpen wie we zijn, waar we vandaan komen, waar we zijn en waar ons pad toe leidt, is cruciaal om onze toekomst vorm te geven.

“Veel Europeanen zijn inmiddels bekend met het fenomeen klimaatverandering en de ernst daarvan, maar in Afrika dringt het besef nog nauwelijks door. Na de kolonisatie in Afrika door Europese landen werd het hogere onderwijs in Afrikaanse landen grotendeels aan christelijke scholen gegeven. Om onderwijs te genieten, moest je je tot het geloof bekeren. Zo zijn veel mensen gelovig geworden. En de missionarissen waren niet erg intellectueel: als er iets gebeurde, dan had God dat zo beslist. Het wordt tijd dat we de wereld ervan overtuigen dat het niet zo werkt, dat het klimaat niet verandert omdat God boos is, maar omdat we niet goed voor de planeet zorgen.

“Hoe de gemiddelde burger het juiste wetenschappelijke verhaal bij te brengen? Dat is vergelijkbaar met hoe de kerk dat deed in de vroege middeleeuwen: geestelijken bouwden kathedralen waar ongelovige mensen met open mond de fantastische muziek op zich lieten inwerken, opkeken naar de hemel en dachten: er móét wel iemand daarboven zijn die al het geld waard is om zoiets schitterends voor te bouwen. Het ontbreekt de wetenschap aan dergelijke overtuigingskracht en elan. Ik weet niet of het lukt, maar als Naturalis en ik erin slagen zo’n museum te bouwen, kunnen we het verschil maken.”

Richard Leakey in 2018. 
 Beeld ANP / AFP
Richard Leakey in 2018.Beeld ANP / AFP

Hoe verschilt de biodiversiteit ten tijde van onze vroege voorouders met de biodiversiteit nu?

“De vroege mensachtigen in Afrika werden twee miljoen jaar geleden omringd door dieren die ook nu nog rondlopen: olifanten, neushoorns, buffels, antilopen, carnivoren – alleen waren er veel meer en was er een grotere verscheidenheid aan soorten. Toentertijd bood de natuur voldoende voedsel en andere levensbenodigdheden om drie verschillende soorten nijlpaarden in één meer te kunnen voorzien.”

“Op vele momenten in de geschiedenis van de aarde vonden ecologische omwentelingen door klimaatverandering plaats: het zeeniveau steeg en daalde weer, bergen werden gevormd, vulkanen barstten uit, sommige soorten overleefden en andere dolven het onderspit. Het was nooit stabiel, maar de veranderingen vonden plaats op lange termijn.

“Als voorzitter van de Keniaanse Wildlife Service heb ik met mijn eigen ogen kunnen zien hoe het land nu in razend tempo verandert. Toen andere mensen het stokje twintig jaar geleden van mij overnamen, namen het stropen en de milieuschade toe – als gevolg van wanbeleid of andere ideeën –, met het gevolg dat nu nog maar 5 procent van de soorten die tijdens mijn bewind in de wildparken leefden, is overgebleven. Bossen verdwenen, rivieren droogden op: het verschil is gigantisch.

“Als we nu stoppen zo ontzettend dom te zijn, kunnen we het tij misschien nog keren.”

In het voorjaar van 2022 vindt de biodiversiteitstop van de Verenigde Naties plaats. Wat zijn uw verwachtingen?

“Het feit dat ze praten is positief. Het feit dat ze het probleem erkennen is positief. Maar klimaatmaatregelen zijn onlosmakelijk verbonden met politiek en economie. Of de landen ideologisch gezien klaar zijn om de vereiste concessies te doen: ik weet het niet.”

Een van de ideeën die bij de biodiversiteitstop op tafel liggen, is de zogeheten 30-bij-30-regel. Oftewel: zorg dat 30 procent van de aardbol, land en oceaan, in 2030 beschermd natuurgebied is. Onder meer de Amerikaanse president Biden omarmt het plan.

“Een goed idee, maar onuitvoerbaar. Bovendien: het is dweilen met de kraan open. Je kunt de olifanten en koeien wel beschermen, maar wat ervoor zorgt dat ecosystemen wereldwijd instorten, is de stijgende temperatuur op aarde. Je lost het probleem niet op, tenzij je de uitstoot van broeikasgassen terugschroeft.

“Lucht- en ruimtevaartingenieurs zouden werken aan een theorie voor een soort paraplu die de atmosfeer voor opwarming moet behoeden. Net sciencefiction! Joe Biden heeft wel gelijk, maar hij denkt te klein: we moeten het in díe richting zoeken.”

Stel, u krijgt een onbeperkt budget en onbeperkte macht. Wat zou u doen om de biodiversiteit te redden?

“In Nairobi zijn ontzettend veel auto’s. Mijn kinderen vragen me weleens: waarom neem je geen elektrische auto? Dat zou ik wel willen, maar waar ik woon, is geen elektriciteit om zo’n ding mee op te laden. Een groot deel van de wereld verkeert in die situatie. Westerse landen moeten hun best doen om dat deel van de wereld te betrekken in het gevecht tegen klimaatverandering.

“Om te beginnen zou ik dus een paar landen in Azië, Zuid-Amerika en Afrika een gigantische som geld toestoppen voor duurzame projecten. Na de Tweede Wereldoorlog was Europa zo corrupt als wat en was de infrastructuur aan gort. De Amerikanen hielpen de door de oorlog getroffen landen weer op de been met het Marshall-plan. Dat moeten wij ook doen: help ze. Als een paar landen in armere continenten meedoen, zullen hun buren volgen.”

Jonge generaties gaan het meeste merken van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Wat adviseert u hen?

“Zorg dat je op de hoogte bent en gebruik je kennis als een wapen, door te bekritiseren, voorwaarts te bewegen en open te staan voor nieuwe kennis. Maar het komt ook neer op kleine dingen: verspil niets. Waarom zou je het licht aan laten als er niemand is? De kraan laten lopen als je hem niet gebruikt?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234