Woensdag 08/12/2021

Eerste interview

Keert overheid gloednieuw psychiatrisch centrum in Gent de rug toe?

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens

De eerste patiënten zijn nog maar net het Forensisch Psychiatrisch Centrum van Gent binnengewandeld, of het Rekenhof laat weten dat de regering hier eigenlijk helemaal geen geld voor heeft. Medisch directeur Gökhan Göktas geeft voor het eerst tekst en uitleg. "Ik hoop dat we binnen tien jaar onze plaats verdiend zullen hebben."

De kronkelweg die vanaf de Wiedauwkaai naar het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent leidt, ligt nog steeds vol aardkluiten. Met een kleine heftruck schrapen enkele bouwvakkers de grond samen langs de kant van de weg. De laatste keer dat journalisten hier naar binnen mochten, was toen de bevoegde ministers - toen nog Laurette Onkelinx (PS, Volksgezondheid) en Annemie Turtelboom (Open Vld, Justitie) - met een klinkende speech het centrum openden.

Zes maanden later is het een pak lastiger om binnen te geraken. Eerst een hefboom, daarna een loodzware deur, een identiteitscontrole en nog een metaaldetector. "Geen messen bij?", vraagt de bewakingsagent van Securitas. "Een balpen mag. Dat is geen probleem."

Hoor je in gevangenissen vooral sleutels tegen elkaar klingelen, dan weerklinkt hier vooral gezoem. Want hier zijn het badges die de deuren openen. Met een zoem gaat de bezoekersruimte open, een hermetisch afgesloten grote witte kamer. "Er is een toilet", wijst de agent, waarna de deur op slot slaat. Behalve vier zetels in felle kleuren is de kamer leeg. De ene muur is van glas, zodat bezoekers zicht hebben op de witte gang waar geregeld personeelsleden passeren. Alleen de zoemende deuren doorbreken de stilte.

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens

Geen glazen bol

Deze plek is de eerste stap om een van de grote schandvlekken van België uit te wissen. In ons land zitten meer dan 1.100 geïnterneerden in de gevangenissen, iets waar het Europees Hof ons al regelmatig voor op de vingers heeft getikt. Het FPC Gent moet alvast 264 van hen uit de gevangenis halen. De eerste zes daarvan zijn vorige week gearriveerd. Vrijdag komen er vijf nieuwe patiënten bij. En zo bouwt het elke week gestaag op, tot alle bedden eind volgend jaar gevuld zijn.

Psychiater Gökhan Göktas is de man die het hier op medisch vlak voor het zeggen heeft. Hij beslist hoe de patiënten begeleid en behandeld worden. Göktas werkte jaren in het Nederlandse Eindhoven, in een gelijkaardig centrum, maar was ook lange tijd psychiater in Tienen. Hij kent beide systemen dus erg goed en het verklaart waarom Parnassia en Kijvelanden hem hebben uitgekozen om Nederlandse methodes op Belgische bodem toe te passen. Göktas heeft een bureau gekregen in de ronde boog, net boven de ingang. Behalve een bureau is de kamer leeg. "Niet op letten", klinkt het verontschuldigend. "Op termijn moeten hier nog wat kasten en zetels komen. Maar we zijn natuurlijk nog maar net open."

Hoe is de eerste week verlopen?
Göktas: "Goed. Rustig. Voor de patiënten is het een hele aanpassing natuurlijk. Vanuit de gevangenis komen ze in een heel andere wereld terecht. Eén persoon had het wat moeilijk met de verandering. Voor die man hebben we wat extra rustmomenten ingebouwd."

Na die eerste week zijn er al meteen onheilsberichten. Volgens het Rekenhof heeft de regering-Michel geen geld voor de uitbating van dit centrum.
"In het contract met de FOD Justitie staat dat wij tegen eind 2015 op volle capaciteit moeten draaien. Ik veronderstel dat beide partijen dat contract zullen respecteren. Uiteindelijk is dit een keuze die de regering moet maken. Je mag niet vergeten dat heel wat geïnterneerden op een behandeling wachten. Zelfs met de andere centra die nog gebouwd moeten worden (het FPC Antwerpen is in opbouw, SV) zal er niet voldoende plaats zijn om alle patiënten op te vangen."

In het begrotingsvoorstel van minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) staat duidelijk dat het FPC in 2015 een bezettingsgraad van 70 procent zal hebben. Een eerste besparing?
"Nee, die cijfers zijn logisch. We zullen pas volzet zijn tegen eind 2015. Voor het volledige jaar halen we dus inderdaad maar een bezetting van 70 procent. Ik heb geen glazen bol, maar het is wel degelijk de bedoeling om daarna op volle capaciteit te draaien. Als besparingen ten koste van de kwaliteit gaan, dan zullen wij ons met hand en tand verzetten."

Mix tussen patiënten

In totaal moeten 264 geïnterneerden hier onderdak vinden. Hoe selecteert u die?
"Op zich sluiten we niemand uit. Maar in het contract met de FOD Justitie staat wel dat het om mannen moet gaan."

Dat is toch al een belangrijke beperking.
"Dat klopt. Maar verder komen alle geïnterneerden in aanmerking. De eerste selectie gebeurt door de Commissie tot Bescherming van de Maatschappij. Die moet de patiënten aanmelden. Daarna gaan de psychiaters van de Kijvelanden naar de gevangenis voor een intakegesprek. Die artsen bestuderen hun dossier, hun pathologie en hun misdrijf en gaan na wat ze precies aankunnen. Op basis van die elementen worden de patiënten geselecteerd. We moeten er ook voor zorgen dat er een bepaalde mix is tussen de patiënten. In het FPC is plaats voor zowel seksdelinquenten als voor mensen met een mentale beperking. Maar het kan ook gaan om patiënten met persoonlijkheidsstoornissen of psychoses."

Hoe heeft u het personeel hierop voorbereid?
"Iedereen heeft enkele weken meegewerkt met de teams van de Kijvelanden in Nederland. Sommigen hebben ook wat praktijkervaring, in andere instellingen of in gevangenissen."

Hoeveel personen werken hier?
"Het merendeel is uiteraard al aangenomen. Maar naarmate het aantal patiënten stijgt, zal ook het aantal personeelsleden omhooggaan. Er zullen dan ook steeds meer afdelingen opengaan. Op volle capaciteit zullen we ongeveer 300 personeelsleden hebben."

Zit de beveiliging daar ook bij?
"Nee."

Hoeveel van die 300 staan in voor de zorg?
"220 mensen."

"Het is geen gevangenis"

Wetenschappelijk publicaties stellen nochtans dat je een verhouding van één hulpverlener per geïnterneerde nodig hebt voor een minimale kwaliteitszorg. Met 220 zorgverleners op 264 geïnterneerden haalt u dat cijfer niet. U heeft te weinig middelen?
"Volgens mij heeft het weinig zin om daar cijfers op te plakken. Het hangt ervan af om welke patiënten het gaat. Het doel van deze instelling is dat mensen doorstromen naar afdelingen waar ze steeds meer autonomie krijgen. Wel, ik kan me voorstellen dat de patiënten in de laatste afdeling minder begeleiding nodig hebben dan de geïnterneerden die net in opname komen. Op basis daarvan moet je personeel inzetten."

Heeft u voldoende middelen om dit centrum goed te doen draaien?
"Ik heb de indruk van wel. Veel zal afhangen van hoe de opbouw van de afdelingen verloopt."

De geïnterneerden die hier arriveren, hebben soms jaren in de gevangenis gezeten. In welke mate zal hun leven er anders uitzien?
"Het eerste grote verschil is uiteraard dat ze hier een behandeling krijgen. In de gevangenis bleef dat beperkt. De bedoeling is dat ze hier voorbereid worden op het leven daarbuiten."

Hoe ziet de dag van een patiënt eruit?
"Omdat we nog niet op volle capaciteit draaien, zijn we dat nog volop aan het uitwerken. De bedoeling is dat elke patiënt een individueel weekschema krijgt. Elke dag is opgebouwd in blokken. Een blok sport, daarna therapie, arbeid, muziektherapie... Welke behandelingen iemand krijgt, hangt uiteraard af van de afdeling waar iemand verblijft, van zijn psychiatrische stoornis en van wat hij nodig heeft en aankan."

Hoeveel uren zullen patiënten gemiddeld op hun kamer doorbrengen?
"In principe moeten ze daar alleen maar slapen. Het is geen gevangenis. Ze kunnen vrij beslissen of ze op hun kamer blijven, of liever in de leefruimte of rookkamer zitten."

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens

Geweld niet uit te sluiten

Wat met patiënten die agressief zijn?
"De medewerkers hebben een training gekregen en weten hoe ze daarmee moeten omgaan."

Securitas zorgt voor de beveiliging. Komen zij ook op de afdelingen?
"Nee, zij beveiligen enkel de buitenste schil. Bij incidenten zullen de zorgverleners moeten ingrijpen. Als het echt uit de hand loopt, dan kan Securitas er eventueel bijgehaald worden, maar het is zeker niet de bedoeling dat zij standaard op de afdelingen komen."

Is het mogelijk dat een onhandelbare patiënt teruggestuurd wordt naar de gevangenis?
"Op zich niet. Maar als iemand het personeel echt toetakelt, dan moeten we ingrijpen. Daarbij houden we niet alleen rekening met het geweld, maar ook met de psychiatrische problematiek."

Maar het is mogelijk dat iemand toch opnieuw naar de gevangenis moet?
"Ja, in uitzonderlijke situaties wel."

Hoelang zullen patiënten hier gemiddeld blijven?
"In Nederland duren deze opnames gemiddeld vier tot zes jaar. Het is ook niet zo dat alle patiënten daarna naar huis gaan. Sommigen zullen nog opgevangen moeten worden in een psychiatrisch centrum, anderen kunnen meteen zelfstandig in een appartement. Een kleine groep is hier voor een lang verblijf."

Privéklinieken

U zei het eerder al: uiteindelijk moeten deze patiënten terug in de maatschappij terechtkomen. Hoe wilt u dat realiseren?
"We hebben twee belangrijke parameters om te bepalen of iemand het centrum mag verlaten: is de psychiatrische stoornis onder controle en is het risico op een misdrijf zo klein mogelijk? Uiteraard gebeurt dat geleidelijk. Eerst krijgt een patiënt een dag verlof, mag hij op begeleide uitstap, daarna mag hij een week met verlof..."

Als u geïnterneerden naar psychiatrische centra in Vlaanderen wilt doorsluizen, dan moet er voldoende overleg zijn. Staat u met hen in contact?
"Nog niet. Maar dat staat wel in de planning. Volgende week komen er al enkele mogelijke partners langs."

Het gerucht gaat dat Parnassia en de Kijvelanden hier privéklinieken willen oprichten om geïnterneerden naar door te verwijzen. Klopt dat?
"Dat kan een mogelijkheid zijn. Of we kunnen bedden kopen in psychiatrische instellingen of in beschutte woonvoorzieningen. Hoe dan ook hebben we een eigen polikliniek nodig, waar mensen op raadpleging kunnen komen. Dat zit nu nog niet in het contract, maar we zullen dat bij de regering aankaarten."

U richt liever privé-instellingen op dan samen te werken met de huidige voorzieningen?
"Dat hangt ervan af. Wij hangen niet vast aan een groter ziekenhuis. Wij kunnen niet vanuit bestaande structuren patiënten doorverwijzen. Dus we gaan dat moeten onderhandelen. Wij willen zeker samenwerken met de bestaande zorginstellingen."

Waarom is dat nog niet gebeurd?
"Nu gaat er nog heel veel energie naar de opstart van het centrum. Maar het is een prioriteit."

Politieke keuzes

Waar moet het FPC Gent volgend jaar staan?
"Het moet sowieso vol zijn (lacht). Alle begin is uiteraard moeilijk, maar ik hoop dat tegen dan alles vlot zal verlopen. Voor de patiënten en voor het personeel."

En binnen tien jaar?
"Dan zouden we toch 264 nieuwe patiënten moeten hebben. Op zijn minst. Ik hoop dat we binnen tien jaar onze plaats verdiend zullen hebben. En dat de samenwerking met de andere centra vlot verloopt."

De vooroordelen en misvattingen over geïnterneerden zijn groot. De kans bestaat dat een geïnterneerde die u laat gaan, opnieuw een misdrijf zal plegen. Hoe zal u dat aan het grote publiek uitleggen?
"De veiligheid van de patiënt en van de maatschappij is onze grootste prioriteit. Maar je kunt het risico nooit herleiden tot nul. Risico nul bestaat niet.

"Vaak zijn dat politieke keuzes die gemaakt worden. In Nederland bijvoorbeeld is de laatste jaren echt een restrictief beleid gevoerd. Er werden extra hekken gebouwd, verloven werden ingetrokken... Daar willen ze geen risico meer.

"Maar risico nul betekent dat je die mensen hier voor de rest van hun leven opsluit. Dan schiet je als FPC je doel voorbij. Want wat voor zin heeft het dan nog om hen te behandelen? Dat kan niet de bedoeling zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234