Zondag 20/09/2020

Wetenschap

Jupiter blijkt geen 79 manen te hebben, maar zo’n 600 − als het er niet meer zijn

Ontdekkingsfoto van een van de nieuwe kleine Jupiter-maantjes.Beeld UBC/Edward Ashton

Sommige mensen kunnen van één volle maan al niet slapen, maar rond de reuzenplaneet Jupiter cirkelen er naar schatting zeshonderd. Dat schrijven Canadese astronomen in een artikel dat geaccepteerd is voor publicatie in The Planetary Science Journal. De onderzoekers presenteren hun nieuwe bevindingen later deze maand op een virtueel congres van planeetonderzoekers.

De honderden nieuwe Jupiter-manen zijn voornamelijk kleine rotsblokken van minder dan een kilometer groot, dus ze zullen de nachtrust niet verstoren. Het is echter wel een indrukwekkend aantal – tot nu toe zijn er officieel ‘slechts’ 79 manen en maantjes bekend bij de planeet; de grootste vier werden in 1610 ontdekt door de Italiaanse astronoom Galileo Galilei.

Onderzoek aan de manenstelsels van de reuzenplaneten kan meer licht werpen op hun ontstaansgeschiedenis. De kleine maantjes zijn zo goed als zeker grote rotsblokken die ooit in een baan om de zon draaiden (zogeheten planetoïden) en die lang geleden op de een of andere manier door het zwaartekrachtveld van de planeet zijn ‘ingevangen’.

Minimaantjes bij een verre planeet geven nauwelijks licht. Brett Gladman en zijn voormalige promovendus Edward Ashton van de Universiteit van British Columbia in Vancouver ontdekten de kleine hemellichamen dankzij een ingenieuze ‘shift and stack’-techniek die al een aantal jaren wordt toegepast.

Normaal gesproken kun je een zwak lichtpuntje in beeld brengen door een foto lang te belichten. Maar bij planeetmaantjes werkt dat niet, want die bewegen tijdens de belichting. De camera mee laten bewegen is geen optie, want als je een maantje nog niet hebt ontdekt, weet je van tevoren natuurlijk niet hoe snel en in welke richting het precies beweegt.

In plaats daarvan maken sterrenkundigen een groot aantal relatief kort belichte digitale foto’s. Voor elke mogelijke combinatie van bewegingsrichting en -snelheid worden die opnamen vervolgens ‘verschoven’ bij elkaar opgeteld. Zo kom je uiteindelijk alle zwakke, bewegende lichtstipjes op het spoor.

Ook bij Saturnus

Op foto’s die in 2010 al zijn gemaakt met een grote telescoop op Hawaii vonden Gladman en Ashton op die manier 52 verdachte objecten. Zeven daarvan bleken eerder ontdekte Jupiter-maantjes te zijn. De andere 45 draaien volgens de astronomen ook zo goed als zeker in wijde ellipsbanen rond de planeet. De kleinste zijn naar schatting een paar honderd meter in diameter.

Omdat lang niet het hele gebied rond Jupiter op deze manier is vastgelegd, komt er vervolgens nog wat statistiek bij kijken om het totale aantal Jupiter-maantjes te bepalen. De Canadese astronomen komen uit op een stuk of zeshonderd, maar dat aantal is vrij onzeker – het zouden er ook best meer dan duizend kunnen zijn.

Volgens Scott Sheppard van het Carnegie-instituut in Washington komt de nieuwe schatting goed overeen met eerdere resultaten. Sheppard is Gladmans grootste concurrent als het gaat om de jacht op maantjes bij reuzenplaneten; vorig jaar ontdekte zijn team nog twintig nieuwe maantjes bij Saturnus.

“In 2003 voorspelden wij al dat Jupiter een stuk of honderd maantjes moet hebben met afmetingen van meer dan een kilometer”, aldus Sheppard, “en vermoedelijk nog veel meer kleinere.” Hij wijst er wel op dat Gladman en Ashton nog geen echte ontdekkingen kunnen claimen. “Pas als je ze maanden of jaren lang volgt met een grote telescoop, kun je hun omloopbanen nauwkeurig vaststellen”, zegt hij. “De vraag is echter of dat echt veel wetenschappelijke waarde heeft.”

Wordt het inmiddels niet eens tijd dat sterrenkundigen zich gaan buigen over de definitie van een maan? Of telt een rotsblokje van pakweg tien meter straks ook mee? Sheppard vindt het niet zo’n interessante vraag. “De Internationale Astronomische Unie heeft in elk geval besloten dat maantjes die kleiner zijn dan een kilometer geen officiële naam krijgen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234