Maandag 26/08/2019

Wetenschap

Is er zoiets als een wereldwijd visueel geheugen?

Historicus en journalist Rutger van der Hoeven (45) zocht uit of 'bekende' foto's wereldwijd worden herkend. Beeld RV

Foto's worden soms 'bekend' of zelfs 'iconisch' genoemd, maar zijn ze dat overál? Historicus en journalist Rutger van der Hoeven (45) zocht uit of 'bekende' foto's wereldwijd worden herkend.

Zou het kunnen dat er foto's bestaan die door mensen over de hele wereld worden herkend? Geen enkele wetenschapper kon antwoord geven op die vraag. Tot nu. De Nederlandse historicus en journalist Rutger van der Hoeven deed onderzoek naar de herkenning en interpretatie van iconische en historische foto's.

“Het idee dat u en ik, maar ook mensen op straat, Chinezen, Brazilianen of Italianen bepaalde foto's in hun hoofd dragen, fascineert me enorm”, zegt Van der Hoeven. Ruim 3.000 mensen uit 12 landen verspreid over de hele wereld kregen van hem 25 beelden voorgelegd met de vraag: ‘Herkent u deze foto?’ Zes foto's uit de selectie werden zo vaak herkend - de nummer 1 door 85 procent van de respondenten - dat ze volgens Van der Hoeven het bewijs zijn van het bestaan van een globaal visueel geheugen.

Van der Hoeven hield altijd al van fotografie, vertelt hij. “Ik schoot plaatjes met mijn oude camera's en ontwikkelde die thuis in mijn eigen donkere kamer.” Later kwam het fotograferen door werk en kinderen op een lager pitje te staan, maar de fascinatie voor het onderwerp bleef.

“Wat geschiedenis is, wordt bepaald door historici, die samen vaststellen voor welke lezing van het verleden het meeste bewijs is. Dat belandt vervolgens in boeken in de bibliotheek. Mensen hebben misschien wel een andere herinnering aan het verleden die onder meer wordt doorgegeven via foto's, zoals in Nederland bijvoorbeeld door foto's van Anne Frank. Ik wilde weten of er foto's zijn die overal in de wereld worden herkend.”

De historicus koos twintig foto's uit op basis van kwalificaties die ze kregen in academische literatuur, zoals ‘iconisch’, ‘wereldberoemd’ of ‘internationaal erkend’. Voorbeelden zijn de foto van het napalmmeisje in Vietnam, de foto van het planten van de Amerikaanse vlag op het Japanse eiland Iwo Jima in 1945, een beeld van de maanlanding van Neil Armstrong en de foto van het Afghaanse meisje Sharbat Gula, met haar lichtgroene ogen.

“Ik las weleens claims als ‘dit is de meest herkende foto’, of ‘de meest gedeelde foto ooit’. Maar er zijn helemaal geen cijfers om die uitspraken op te baseren. Niemand weet of bepaalde beelden door iedereen herkend worden, terwijl het niet zo ingewikkeld is om dat voor te leggen. Dat heb ik dus gedaan”, zegt Van der Hoeven.

De onderzoeker vulde de lijst van twintig aan met vier beelden die vooral in niet-westerse landen als belangrijk worden beschouwd. “De meeste foto's die ik koos, waren of in het Westen gemaakt, door een westerse fotograaf genomen of worden in het Westen belangrijk gevonden. Dat is logisch, want internationale persbureaus die foto's delen met massamedia zijn vaak westers”, zegt Van der Hoeven. Sommige van deze niet-westerse foto's werden wereldwijd herkend. “Dat is volgens mij een bewijs van culturele globalisering.”

Om zijn dataset te zuiveren, voegde Van der Hoeven nog één foto toe. Dat in Albanië gemaakte beeld viel niet uit de toon tussen de andere foto's, maar is nooit gepubliceerd. “Mensen die deze foto toch zeiden te herkennen (9 procent), vulden bij vrijwel iedere foto ‘ja’ in. Die mensen heb ik uit de selectie verwijderd.”

Drie beelden werden door meer dan twee derde van het publiek herkend: de aanslag op het WTC, de maanlanding in 1969 en het portret van Che Guevara. Van der Hoeven: “Stel je voor dat je waar ook ter wereld staat en zoveel kans hebt dat iemand naast je dezelfde visuele herinnering heeft als jij, dat is toch fascinerend?”

Uit het onderzoek bleek verder dat tijd geen effect heeft op de herkenbaarheid van een foto. Twee van de drie bekendste foto's zijn meer dan veertig jaar oud, en ook veel andere foto's die hoog scoren, zijn al decennia geleden gemaakt.

Bij zes beelden stelde Van der Hoeven aanvullende vragen zoals: ‘Vindt u deze foto belangrijk?’ of ‘Voelt u een bepaalde boodschap bij het zien van deze foto, en zo ja: welke?’ “Wat opviel, is dat minder dan tien deelnemers aan de enquête aangaven geen enkele foto belangrijk te vinden. Vervolgens heeft iedereen wel een ander gevoel bij de foto. Mensen overal ter wereld delen dus een visuele herinnering, maar hebben bij dat beeld een andere gedachte. Dat vind ik zo boeiend aan fotografie.”

Aanslag op WTC-torens (Carmen Taylor, New York, 2001)

Aanslag op WTC-torens (Carmen Taylor, New York, 2001). Beeld AP

Herkend door 85%

Rutger van der Hoeven: “Verrassend genoeg maakte een amateurfotograaf, de verpleegkundige Carmen Taylor die op vakantie was in New York, de foto die door de deelnemers aan het onderzoek het meest herkend werd. Ruim 85 procent van de geënquêteerden zei ‘ja’ op de vraag: herkent u deze foto?”

“Dat dit beeld, en de foto van de tweede man op de maan (zie onder) wereldwijd het meest werden herkend (door ruim 80 procent van de respondenten, red.) bewijst deels het ongelijk van wetenschappers die stellen dat beeld een bepaalde symboliek nodig heeft om een heel bekende status te krijgen. Deze twee foto’s zijn pure hardnieuwsfoto’s zonder een grote symboliek of emotionele lading.”

“Om als foto te blijven hangen in het geheugen van een breed publiek, moet iemand het beeld kunnen associëren met een bepaalde historische gebeurtenis, zoals de aanslag op de Twin Towers en de maanlanding. En natuurlijk moet de foto in overvloed gedeeld zijn via massamedia.”

“Hierbij moet ik wel de kanttekening maken dat het mogelijk is dat mensen niet specifiek deze foto herkennen, maar het momént van de foto of een vergelijkbaar beeld.”

Het Napalm-meisje (Nick Ut, Vietnam, 1972)

Het Napalm-meisje (Nick Ut, Vietnam, 1972). Beeld AP

Herkend door 48%

Nick Ut won zowel de Pulitzerprijs als de World Press Photo met dit beeld van het 9-jarige meisje Kim Phuc, dat gillend over de weg loopt na een napalmaanval door het Zuid-Vietnamese leger. De foto haalde vele voorpagina’s en ging een grote rol spelen bij het groeiende verzet tegen de Vietnamoorlog. De fotograaf bracht Kim Phuc naar het ziekenhuis, waar het meisje behandeld kon worden aan haar zware verwondingen. Later vroeg ze politiek asiel aan in Canada, waar ze nog altijd woont. Met haar Kim Foundation helpt ze tegenwoordig jonge oorlogsslachtoffers.

Het meisje en de gier (Kevin Carter, Soedan, 1993)

Het meisje en de gier (Kevin Carter, Soedan, 1993). Beeld rv The New York Times / Kevin Carter

Herkend door 32%

Rutger van der Hoeven: “Het opvallende aan deze foto is dat de herkenning ervan in niet-westerse landen veel hoger is dan in westerse. Zo werd de foto vier keer zo vaak herkend in Zuid-Amerika als in Noord-Amerika, en meer in landen op het zuidelijk halfrond dan het noordelijk. Wat de reden voor die verschillen zou kunnen zijn, heb ik niet onderzocht. Wellicht wordt de foto belangrijker gevonden op plaatsen waar honger meer voorkomt.”

“Slechts een paar mensen konden zeggen dat deze foto is genomen in Soedan. Dat onderschrijft de stelling van sommige wetenschappers dat ‘honger in Afrika’ een soort generieke zaak is. Individuele problemen of het precieze land waar een hongersnood zich afspeelt, doen er niet toe. De overgrote meerderheid die deze foto herkent, ziet ‘honger in Afrika’. Dat bevestigt het clichébeeld dat er in Afrika altijd honger en oorlog is, en dat het niet uitmaakt uit welk land op dat continent een foto komt. Mensen zagen in de foto ook vooral een ‘zielig kindje’. Ze leggen niet het verband met wereldwijde ongelijkheid of andere oorzaken van honger.”

De planting van de Amerikaanse vlag (Joe Rosenthal, Iwo Jima, 1945)

De planting van de Amerikaanse vlag (Joe Rosenthal, Iwo Jima, 1945). Beeld AP

Herkend door 54%

Amerikaanse mariniers hijsen de Amerikaanse vlag op de top van Mount Suribachi op het Japanse eiland Iwo Jima in de Stille Oceaan. Aan de voet van de berg lag een vliegveld, dat de Amerikanen nu konden gaan gebruiken als basis voor hun luchtaanvallen op Japan, 1.100 kilometer verderop.

Iwo Jima was het toneel van een van de bekendste - en bloedigste - veldslagen in de Tweede Wereldoorlog tegen het Japanse keizerrijk.

De ramp met de Hindenburg (Sam Shere, New Jersey, 1937)

De ramp met de Hindenburg (Sam Shere, New Jersey, 1937). Beeld Sam Shere / Getty Images

Herkend door 36%

Journalisten en cameraploegen stonden klaar om op 6 mei 1937 de aankomst van de Hindenburg in Lakehurst, New Jersey, te verslaan. Zeppelins waren dan al lang geen nieuw fenomeen meer, maar ze spraken wel nog steeds tot de verbeelding. Toen het gevaarte zich probeerde vast te haken aan de ankermast, liep alles mis. De zeppelin vatte vuur, de vlammen aangewakkerd door het licht ontvlambare gas aan boord. De ramp, waarbij 36 mensen het leven lieten, betekende het onverwachte einde van commerciële zeppelinvaarten.

Afghaans meisje (Steve McCurry, Afghanistan, 1984)

Afghaans meisje (Steve McCurry, Afghanistan, 1984). Beeld Steve McCurry

Herkend door 41%

Sharbat Gula was de naam van het ‘meisje met de groene ogen’ dat McCurry in 1984 fotografeerde in een vluchtelingenkamp in de buurt van Peshawar, maar dat kwam hij pas te weten toen hij haar na een lastige zoektocht in 2002 terugvond in Afghanistan. Sharbat bleek totaal niet te weten dat haar foto destijds de cover van de National Geographic had gehaald en beroemd was geworden. Volgens sommige bronnen drukten de ogen van het meisje overigens niet zozeer angst voor de oorlog uit, maar was ze bang omdat ze haar gezicht eigenlijk niet mocht tonen aan een vreemde man.

Tankman op het Tiananmenplein (Jeff Widener, Peking, 1989)

Tankman op het Tiananmenplein (Jeff Widener, Peking, 1989). Beeld AP

Herkend door 48%

Rutger van der Hoeven: “Deze foto werd door bijna de helft van de deelnemers herkend. Dat vind ik best veel, omdat de foto in bijvoorbeeld China verboden is, mensen mogen er zelfs niet over spreken. Dat maakt de foto van de ‘tankman’ meteen spannend. Omdat ik mijn onderzoek digitaal verspreidde, kreeg ik de kans ook de Chinese deelnemers vragen voor te leggen.”

“Wat bleek: één op de drie Chinezen zegt de foto te herkennen, twee keer zoveel als sommige academici schatten. Ook gaf één op de zes Chinezen het goede antwoord op de controlevraag wat er op de foto te zien is. Mensen noemden bijvoorbeeld het Tiananmenplein of de datum 4 juni. De laatste groep Chinezen die de foto correct dateerden, antwoordde ook op de vraag die ging over de eigen interpretatie van de foto. Daarvan gaf een meerderheid een mening die expliciet pro-demonstranten en tegen het regime was. Ik had niet verwacht dat een Chinees letterlijk zou opschrijven: ‘Demonstranten voor de vrijheid’.”

“In sommige landen werd de foto minder herkend, zoals in Rusland. Het is grappig om te zien dat de eigen regionale geschiedenis invloed heeft op wat mensen zien in een foto. Zo dachten meerdere Russen dat de foto een militaire parade laat zien.”

De vallende soldaat (Robert Capa, Cordoba, 1936)

De vallende soldaat (Robert Capa, Cordoba, 1936). Beeld Robert Capa/Magnum

Herkend door 9%

Rutger van der Hoeven: “Slechts 9 procent van alle deelnemers aan mijn onderzoek herkende deze foto. Dat is gek, want dit beeld heeft een heel grote status. Er zijn boeken over volgeschreven, ook omdat er grote controverse bestaat over de echtheid van de foto. Het beeld van de vallende soldaat (mogelijk anarchist Federico Borrell García, red.) in de Spaanse burgeroorlog zou in scène gezet zijn, en ik moet eerlijk zeggen dat ik zelf ook mijn twijfels heb.”

“Discussie over echtheid past sowieso wel bij iconische foto’s. Men heeft kennelijk heel strikte ideeën over wat echt en nep is. Een foto moet volledig toevallig en onveranderd zijn, anders ontbreekt er een bepaalde puurheid. Maar zulke foto’s bestaan vaak helemaal niet. Fotografen worden meestal op pad gestuurd met een bepaald doel, foto’s zijn gemaakt in een bepaald perspectief en meestal bijgesneden. De objectiviteit van een foto is denk ik niet zo binair.”

“Dat deze foto zo weinig herkenning geniet, sluit ook weer aan bij de stelling die ik in mijn onderzoek beschrijf. Om als foto in iemands geheugen te blijven zitten, moet deze een vrij heldere nieuwsweergave zijn van een belangrijke gebeurtenis. Een vallende soldaat is niet helemaal te herleiden naar een bepaalde gebeurtenis en voldoet dus niet aan dat criterium.”

Falling Man - Man die van de WTC-toren springt (Richard Drew, New York, 2001)

Falling Man - Man die van de WTC-toren springt (Richard Drew, New York, 2001). Beeld AP

Herkend door 36%

Een lichaam in rust, het been lichtjes gebogen, het hoofd omlaag, in een rechte lijn naar een gewisse dood. Of zo lijkt het tenminste, op die ene foto die wereldberoemd werd. Wie de hele reeks bekijkt, ziet het lichaam van de man door de lucht tollen na een sprong uit de noordelijke toren van het World Trade Center. Volgens ruwe schattingen zouden mogelijk zo’n 200 mensen uit het WTC gevallen of gesprongen zijn bij de aanslagen op 11 september 2001. In de officiële statistieken worden ze niet geteld als zelfmoord, maar als slachtoffers van de terreurdaad.

Falling Man werd een iconisch beeld van de aanslagen in New York, en groeide uit tot een cultureel ijkpunt. De fotoreeks is een belangrijk element in Jonathan Safran Foers roman Extremely Loud and Incredibly Close, en inspireerde Don DeLillo tot zijn roman Falling Man.

Tweede man op de maan (Neil Armstrong, de maan, 1969)

Tweede man op de maan (Neil Armstrong, de maan, 1969). Beeld AFP

Herkend door 79%

“Een kleine stap voor de mens, een grote sprong voor de mensheid.” Het zijn beroemde, tijdloze woorden, en ze zullen altijd verbonden zijn met dit beeld. Astronaut Neil Armstrong was naast de eerste man op de maan ook degene die de camera bij zich droeg: de iconische foto van een man op de maan toont dus Buzz Aldrin, de twééde man op de maan. Al vereeuwigde de fotograaf ook zichzelf, in de reflectie op de helm van zijn compagnon.

Che Guevara (Alberto Korda, Havana, 1960)

Che Guevara (Alberto Korda, Havana, 1960). Beeld Korda Estate

Herkend door 70%

Honderden foto’s heeft modefotograaf Alberto Korda genomen van Ernesto ‘Che’ Guevara. Maar geen werd zo beroemd als het iconische portret waarop de Argentijnse marxist geconcentreerd voor zich uitstaart, vanonder zijn baret, het gezicht een tikkeltje verweerd, de haren verwilderd: het gezicht van de revolutie.

Na zijn dood in Bolivia sierde het portret T-shirts en posters, overal ter wereld. De Guerillero Heroíco, overigens de officiële naam van de foto, leeft nog voort.

Situation Room - De jacht op Bin Laden (Pete Souza, Washington, 2012)

Situation Room - De jacht op Bin Laden (Pete Souza, Washington, 2012). Beeld AP

Herkend door 32%

Deze foto, die bekend is geworden onder de naam Situation Room, is voyeurisme in het kwadraat. De buitenstaander krijgt door de lens van Pete Souza, vaste fotograaf van het Witte Huis onder Barack Obama, een blik in de donkerste momenten van het presidentschap. De actie speelt zich buiten het shot af. Obama, Joe Biden, Hillary Clinton en een team veiligheidsfunctionarissen kijken toe terwijl op een scherm videobeelden binnenlopen van Amerikaanse troepen die in Pakistan een huis binnenvallen. Hun missie: Osama bin Laden doden, net geen tien jaar na de aanslagen op de WTC-torens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden