Woensdag 11/12/2019

Postuum

In memoriam voor Tilikum, een jeugdidool, de beruchtste orka ter wereld

Publiekstrekker Tilikum kijkt in SeaWorld Orlando toe hoe enkele trainers een pauze nemen (2011). Het bassin was niet minder dan een traumatiserende gevangenis voor de orka. Beeld AP

Op het moment dat, vrijdagavond, zijn jeugdidool in alle stilte stierf aan de andere kant van de wereld, was Matthias Declercq voor vrienden een spreekbeurt over hem aan het geven. Jawel, een spreekbeurt. Dat vraagt om een persoonlijke afscheidsgroet.

In het Chinook, de taal van de gelijknamige indianen, betekent zijn naam ook echt 'vriend'. Mijn jeugdvriend heette Tilikum. Hij woog bijna zesduizend kilogram, mat net geen zeven meter en was daarmee de grootste, zwaarste en meest onberekenbare orka in gevangenschap. Tilikum was gigantisch. Leefde hij in open water, dan nog was hij waarschijnlijk een van de grootste orka's van de oceaan. Hij joeg iedereen schrik aan. Ook mijn vrienden op vrijdagavond.

De voordracht ving aan met een scène uit Blackfish (2013), de documentaire die het trieste leven van orka's in gevangenschap op verbijsterende wijze weergeeft. Tilikum is het hoofdpersonage van de docu. De stier was de grote publiekstrekker in Amerikaanse pretparken, maar ging ten onder aan de showbizz, de gevangenschap en de bijbehorende trauma's. Tilikum heeft in zijn carrière drie mensen gedood en verdronken, van wie twee personal coaches voor de ogen van het publiek. Hij werd zo de bekendste en beruchtste orka ter wereld.

En dan dus die ene onuitwisbare scène. Een walvistrainer in een duikpak leunt tegen de glazen wand van een waterbekken. Tilikum komt langzaam aangezwommen, tikt met zijn neus tegen de wand en blijft dan roerloos in het water hangen. De orka kijkt de trainer in de ogen. Alleen een glaswand van een paar centimeter dik scheidt het hoofd van de trainer van de massieve kop van de orka. De trainer blijft secondenlang kijken en zegt dan: "When you look into their eyes, you know somebody is home."

Beeld BELGAIMAGE

Ik heb een paar afwijkingen. SSC Napoli en de erfenis van Diego Maradona is daar een van, net als Tilikum en Joe Speedboot van Tommy Wieringa: "Maar daarachter zijn wij niet gestorven, noch zijn wij van gedaante veranderd. Wij zijn hier nog."

Zaterdagochtend werd ik gewekt door een sms van een vriend. "Ramp o ramp. En wat een vreemde timing." Ik wreef de prut uit mijn ogen. "Tilikum is gestorven."

De fascinatie voor Tilikum gaat terug tot mijn kindertijd, naar Keiko en "Come on, Willy, I know you can do it!". De Winkler Prins Encyclopedie onderrichtte over het zelfbewustzijn van deze walvissoort, over het sonardialect, over de familiebanden. Als kind verwachtte ik van die vermenselijkte Keiko en Tilikum niks anders dan een plechtige communie en een gedeelde liefde voor Zinédine Zidane.

Die Winkler Prins stutte korte tijd later de wankele poten van de computertafel waarop het internet de salto's van Tilikum liet zien. Hij tikte met zijn neus een rode strandbal aan en zwaaide naar het publiek ten afscheid van een zoveelste show. Willy werd Tily, ik droomde en zwaaide terug.

YouTube schopte een geweten. Was Keiko nog de posterboy onder de orka's, dan toonde Tilikum de keerzijde van gevangenschap. De schellen vielen van de ogen, alsof Sinterklaas zelf zijn baard lostrok. Beelden van Tilikum die de ijzeren rail rond zijn bassin probeerde te rammen. Beelden van Tilikum die zijn tanden brak op diezelfde rail. Beelden van Tilikum die wezenloos aan het oppervlak dobberde. Altijd hij, de grootste, de zwaarste, de gevaarlijkste.

Er kwamen lange verhalen over zijn vangst, begin jaren tachtig, voor de kust van IJsland, nabij Reykjavik. Tily werd voor de ogen van zijn familie in een net gevangen, opgesloten in een betonnen bassin, per hijskraan uit het water gehaald, per vrachtwagen naar de luchthaven gebracht, ingewreven met een huidzalf en per vliegtuig naar Victoria gevlogen, naar pretpark Sealand of the Pacific, op Vancouver Island, een eiland voor de westkust van Canada. Daar werd hij in een betonnen bekken gegooid bij twee andere, zeer dominante orka's.

Slachtoffer één

Begin jaren negentig was hij betrokken bij de dood van trainster Keltie Byrne, waarop Sealand werd gesloten en Tilikum prompt werd verkocht. Kraan, truck en vliegtuig brachten hem naar SeaWorld in het Amerikaanse Orlando.

Tilikum was na jaren gevangenschap intussen psychisch zo ziek dat je de hele DSM(hét handboek voor psychische stoornissen, red.) op hem kon toepassen. Kan ook moeilijk anders: in een bassin weerkaatsen de echo's van hun sonar tegen de wand. Jean-Michel Cousteau, de Franse oceanograaf, vergeleek orka's vasthouden in een watertank ooit met het blinddoeken van een gevangene in een cel. Ter verzachting werden een paar emmers antidepressiva in de muil van Tilikum gegoten.

Het publiek klapte al die jaren onwetend in de handen voor Tily, ik ook, en SeaWorld verdiende zakken vol goud. Hij werd ook ingezet in het kweekprogramma van SeaWorld. Kweken is in deze iets anders dan paren, ook dat heeft YouTube mij duidelijk gemaakt. Tilikum werd aangeleerd op zijn rug te liggen, waarna een paar mensenhanden een handschoen aantrokken en een plastic zak met zaad de toekomst van SeaWorld verzekerde.

Beeld Storms Media Group

Maar ook in Orlando liep het fout. Eerst werd Daniel Dukes dood aangetroffen in de watertank van Tilikum, eind jaren negentig. En wanneer de orka later, in 2010, de ster onder de trainers, de bevallige Dan Brancheau, bij het haar het water in trok, alle botten en beenderen in haar lijf brak en haar ook bewust verdronk, was Tilikum plots 'berucht'. Nochtans brandde er altijd licht in zijn ogen.

Uitgewuifd

Jaren later, nog voor Blackfish werd uitgebracht, stond ik als twintiger in wat restte van het uitgewoonde pretpark op Vancouver Island, de plek waar Tilikum indertijd zijn eerste slachtoffer maakte, en stelde me dezelfde vraag die CNN-boegbeeld Jane Velez-Mitchell zich ook stelde in een tv-discussie: "If you were in a bathtub for 25 years, don't you think you'd get a little psychotic?"

Beste Tily, excuses man. We gaan nu naar het schijnt stoppen met kweken en op termijn ook stoppen met alle orkashows. 'Op termijn'. Er zijn er helaas nog een hoop die dagelijks naar het publiek wuiven, moeten wuiven.

Joe Speedboot had gelijk. Wij zijn niet gestorven, noch zijn wij van gedaante veranderd. Wij zijn hier nog. Jij niet.

Bedankt voor de prachtige dromen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234