Woensdag 23/10/2019

Ggo's

“In Gent zijn ontdekkingen gedaan die je kunt vergelijken met de eerste maanlanding”

Judith Heimann. Beeld thomas legreve

De Belgische biochemicus  Marc Van Montagu en zijn Gentse team legden in de jaren 80 de basis voor de gentechnologie bij planten. Mede dankzij hun pionierswerk konden Amerikaanse wetenschappers deze week een fenomenale doorbraak melden, waardoor ggo-technieken 40 procent meer opbrengst uit gewassen kunnen opleveren. Ex-diplomate Judith Heimann schreef een uitermate boeiend boek over die Gentse pioniersjaren.

“Het was 6 december 1985. Ze hielden een sinterklaasfeestje. Er was veel volk en veel drank. Iemand glipte weg om naar de nieuwe planten in het lab kijken. Rond twee uur ’s nachts kwam hij terug en zei: ‘Ongelofelijk, ze zijn allemaal dood. Niet de planten maar de insecten.’ Het was ze gelukt. Ze zagen iets wat niemand eerder zag: gezonde planten die zichzelf tegen insecten beschermden.”

‘Ze’, dat waren de Gentse biochemicus Marc Van Montagu en zijn collega Jeff Schell, geneticus. Hun ontdekkingen leidden na jaren zoeken tot technieken voor ggo’s in planten. Monsanto, Bayer, BASF: allemaal baseerden ze zich op de bevindingen van het Gentse team.

In haar Using Nature’s Shuttle beschrijft Heimann, een Amerikaanse ex-diplomaat die sinds de jaren 70 doorgaans in ons land verbleef, de opwinding van die eerste doorbraken. Sinds 2002 is het bedrijfje van Van Montagu deel van Bayer, dat Monsanto opslokte. En sindsdien worden ggo’s geassocieerd met poenscheppers, agressieve lobbying en Frankenstein-voedsel.

Wilt u dat imago bijstellen?

Judith Heimann: “Ik denk dat het belangrijk is dat mensen weten dat alle wetenschappelijke autoriteiten het erover eens zijn dat ggo’s geen schade berokkenen aan mens, dier of milieu. Dat misverstand leeft nog.

“Maar ik wil met het boek toch vooral een inkijk geven in die fascinerende eerste jaren. In Gent zijn ontdekkingen gedaan die je kunt vergelijken met de eerste maanlanding. Het is een prachtig verhaal van wetenschappelijk doorzettingsvermogen, creativiteit, teamwerk. En het is op basis van dat werk dat er in de VS nu een nieuwe doorbraak is, mogelijk de grootste in tijden, waarbij ggo-technieken 40 procent meer opbrengst uit gewassen opleveren.”

Judith Heimann: “Ik denk dat het belangrijk is dat mensen weten dat alle wetenschappelijke autoriteiten het erover eens zijn dat ggo’s geen schade berokkenen aan mens, dier of milieu. Dat misverstand leeft nog.

“Maar ik wil met het boek toch vooral een inkijk geven in die fascinerende eerste jaren. In Gent zijn ontdekkingen gedaan die je kunt vergelijken met de eerste maanlanding. Het is een prachtig verhaal van wetenschappelijk doorzettingsvermogen, creativiteit, teamwerk. En het is op basis van dat werk dat er in de VS nu een nieuwe doorbraak is, mogelijk de grootste in tijden, waarbij ggo-technieken 40 procent meer opbrengst uit gewassen opleveren.”

Maar de gouden tijden duurden niet lang.

“Dat klopt. Het was een hecht team, maar de dingen veranderden toen Monsanto hen inhuurde als consultants. Ze wilden graag hun kennis delen, maar waren commercieel naïef en deelden informatie die het bedrijf commercialiseerde. Toen kwamen de patenten, en dat was de slang in de tuin van Eden. Plots mochten onderzoekers vanwege bedrijfsbelangen geen kennis meer uitwisselen met collega’s. Verschillende vorsers zijn toen afgehaakt.”

We horen vaak dat ggo’s de wereld verbeteren, maar waar zijn die successen?

“In de VS, waar het mag, hebben boeren gewassen die minder snel ziek worden, minder ploegwerk en werkuren nodig hebben. Dat geldt voor maïs, koolzaad, soja, katoen. Dat is economisch meer rendabel. Maar het klopt dat de humanistische doelen die de Gentse groep voor ogen had nog geen realiteit zijn.”

Het grote voorbeeld is de ‘gouden rijst’. Die zou vitamine A-tekorten bij arme mensen verhelpen, waardoor ze niet blind worden of sterven. Na een kwarteeuw onderzoek is die er nog altijd niet?

“Het is technisch niet eenvoudig gebleken. Maar het is nu wel aan het lukken. Wat ook niet heeft geholpen, zijn anti-ggo-campagnes van Greenpeace die van bij het begin angst zaaiden. Activisten die testvelden vernielen, dat schept zo veel paniek dat je je werk moet stilleggen.”

Jacqueline Hughes van het International Rice Research Institute (IRRI) gaf nochtans aan dat het niet aan de activisten ligt?

“Dat zou kunnen. Maar zolang ggo’s als Frankenstein-voedsel worden gebrandmerkt, zal het toch zeer moeilijk blijven, zelfs voor liefdadigheidsprojecten als de gouden rijst. Het zijn de laatste jaren lastige tijden voor de pioniers van weleer.”

Door ggo-bashing?

“Ja. Zonet is opnieuw bewezen dat rattenonderzoek dat stelde dat ggo-voeding kanker veroorzaakt geen hout snijdt. Maar wat de consument blijft horen van activisten die nog altijd naar die studie verwijzen, is: ggo’s zijn gevaarlijk. Ook in de VS, waar miljoenen Amerikanen al decennia dagelijks ggo-voedsel eten zonder dat er problemen opduiken, is er veel protest en is het zeer moeilijk geworden om nieuwe toepassingen te introduceren.

“Nochtans zijn die nodig, want de natuur haalt ggo-toepassingen in. Er zijn nu al insecten en onkruidsoorten die immuun zijn voor de herbicide glyfosaat (die normaal gezien zonder problemen kan worden gespoten op ggo-planten die bestand zijn tegen glyfosaat, BDB). Op den duur heb je nieuwe ggo’s nodig. Maar dat kan dus niet.”

“Ja. Zonet is opnieuw bewezen dat rattenonderzoek dat stelde dat ggo-voeding kanker veroorzaakt geen hout snijdt. Maar wat de consument blijft horen van activisten die nog altijd naar die studie verwijzen, is: ggo’s zijn gevaarlijk. Ook in de VS, waar miljoenen Amerikanen al decennia dagelijks ggo-voedsel eten zonder dat er problemen opduiken, is er veel protest en is het zeer moeilijk geworden om nieuwe toepassingen te introduceren.

“Nochtans zijn die nodig, want de natuur haalt ggo-toepassingen in. Er zijn nu al insecten en onkruidsoorten die immuun zijn voor de herbicide glyfosaat (die normaal gezien zonder problemen kan worden gespoten op ggo-planten die bestand zijn tegen glyfosaat, BDB). Op den duur heb je nieuwe ggo’s nodig. Maar dat kan dus niet.”

Dat kan toch niet alleen door Greenpeace en co. zijn?

“Nee, er zijn ook wettelijke verboden. Sinds 2003 geldt het VN-protocol van Cartagena over bioveiligheid. Dat laat geen nieuwe ggo’s meer toe, tenzij je bewijst dat ze nooit enige schade kunnen aanrichten. Dat is natuurlijk onmogelijk. 

“Het resultaat is dat er naast de twee bestaande types ggo’s geen nieuwe bij komen, en nieuwe ontwikkelingen zoals nu in de VS worden tegengehouden. Ook het recente besluit van het Europees Hof van Justitie dat stelt dat de nieuwste gentechnieken aan de strengste regels moeten voldoen blokkeert alles.”

Leiden ggo’s niet vooral tot monoculturen en veel winst voor een paar multinationals?

“Die monoculturen zijn inderdaad een serieus probleem. Ggo-boeren hebben geweigerd een stuk van hun land braak te laten om het ecosysteem in evenwicht te houden. Dat is desastreus, maar is niet de fout van de ggo’s, wel het gevolg van hebberigheid. En het feit dat slechts vier grote bedrijven die eerste ggo’s mogen verkopen, is net een direct gevolg van het verbod op nieuwe ggo’s. Daardoor raken de vele andere spelers niet aan zet.”

En nu? 

“Ik voel toch veel frustratie bij de pioniers. Ze hopen dat het de nieuwe toepassingen, zoals CRISPR/Cas9 (een nieuwe techniek om met DNA te knippen en te plakken, BDB) en de nieuwe doorbraak in de VS beter zal vergaan.”

CRISPR-uitvindster Jennifer Doudna waarschuwt dat er nog onbekende effecten op het DNA zijn.

“Dat klopt. Het gaat ook zeer snel en je zou met CRISPR ook gevaarlijke dingen kunnen doen. Maar er is een verschil tussen in een vroege fase waarschuwen voor nog onbekende effecten en nieuwe technologie bij voorbaat afzweren. Om onbekende effecten te kennen, zijn net meer tests nodig. Maar het wantrouwen is vandaag enorm.”

Judith M. Heimann, Using Nature’s Shuttle: the making of the first genetically modified plants and the people who did it, Wageningen Academic Publishers, 194 p., 24,95 euro. Enkel in het Engels beschikbaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234