Zondag 08/12/2019

Wikipedia

Immens populair, maar nooit onbesproken: Wikipedia wint prestigieuze Erasmusprijs

Uitreiking van de Erasmusprijs in Amsterdam. V.l.n.r.: prins onstantijn, koningin Maxima, Wikipedians Lodewijk Gelauff, Adele Vrana en Phoebe Ayers, koning Willem-Alexander en koningin Beatrix. Beeld anp

Wiki'en. De gratis internetencyclopedie is zo populair dat er een onofficieel werkwoord naar is vernoemd. Maar ondanks miljoenen liefhebbers en de prestigieuze Erasmusprijs hangt er nog altijd een geurtje van onbetrouwbaarheid rond Wikipedia. 'Het is vooral een springplank om verder te zoeken.'

Wie is of was Franz Junghuhn? Het zou zomaar een - weliswaar moeilijke - quizvraag kunnen zijn. Maar als u daarop een antwoord wilt geven zonder nu verder te lezen, dan is de kans bijzonder groot dat u via Google naar Wikipedia moet surfen. U zou daar lezen dat het gaat om een bijzonder drukbezette Pruisische Nederlander uit de negentiende eeuw, die onder meer werkte als arts, botanicus, ontdekkingsreiziger en geoloog. Stel u nu eens voor dat Wikipedia niet bestond: in een klassieke encyclopedie, bijvoorbeeld de gerenommeerde Encyclopædia Britannica, zult u Junghuhn niet snel aantreffen.

Eerlijk is eerlijk: ook op de redactie van deze krant is Junghuhn geen beroemdheid. Hij is de laatste tijd wel een stuk bekender geworden, omdat Wikipedia hem in de 'etalage' heeft geplaatst en zijn naam daardoor meteen op de homepage opduikt. Binnen enkele seconden kent de levensloop van een door het grote publiek zo goed als vergeten wetenschapper geen geheimen meer. Het toont de kracht en aantrekkelijkheid van deze gratis internetencyclopedie.

Het is slechts één voorbeeld, maar wel eentje dat meteen verklaart waarom Wikipedia de Erasmusprijs (zie kader) heeft gewonnen. Deze prestigieuze Nederlandse onderscheiding lauwert een persoon of instelling voor zijn of haar bijzondere bijdrage op cultureel, sociaal of wetenschappelijk gebied. "De encyclopedie zet aan tot de verspreiding van kennis en de initiatiefnemers ervan hebben daarvoor een nieuwe en effectieve democratische vorm ontworpen", klinkt het in het juryrapport.

De Belgische Sandra Fauconnier (41) was er gisteren bij toen de Wikipedia-gemeenschap in het Paleis op de Dam in Amsterdam uit handen van koning Willem-Alexander de prijs kreeg overhandigd. Zij is onder de naam Spinster al sinds 2003 actief op de encyclopedie en werkte onder meer als Wikipedian in Residence voor de Nederlandse Stichting Academisch Erfgoed. "Voor mij is dit een bijzonder moment", zegt ze. "Dit is een erkenning voor wat zowat vijftien jaar geleden een eerder raar en anarchistisch zootje mensen was."

Ongelijke strijd

Jimmy Wales en Larry Sanger hielden Wikipedia op 15 januari 2001 boven het doopvont. Hun verwachtingen zijn ruimschoots overtroffen. Er bestaan vandaag 291 varianten van de encyclopedie, waarop in totaal meer dan 37 miljoen artikels staan. De Engelstalige Wikipedia is de succesvolste: momenteel is het de op zes na meest bezochte site ter wereld. De Nederlandstalige versie is met 1,8 miljoen artikels de op drie na grootste Wikipedia ter wereld en mag rekenen op 126.003 bezochte pagina's per uur.

Het zijn ronduit duizelingwekkende cijfers. Michaël Opgenhaffen, professor journalistiek en nieuwe media aan de KU Leuven, noemt Wikipedia een eerste reflex. "Er wordt nooit van voorkennis uitgegaan en het is relatief gebruiksvriendelijk. Het vormt een noodzakelijk basis om berichtgeving in de pers of de actualiteit in zijn geheel te kunnen plaatsen. Het heeft, ook omdat er een Nederlandstalige versie is, voor de democratisering van informatie en kennis gezorgd. Gespecialiseerde sites zijn voor veel mensen een brug te ver. Je kunt daarom concluderen dat het een vorm van werelderfgoed is."

Tot diezelfde conclusie kwam het Amerikaanse technologiemagazine Wired jaren geleden. Wikipedia is voor onze tijd wat de piramides voor de Egyptenaren waren, klonk het. Het zijn uitspraken die slechts één kant van de site belichten.

Want weet u uit uw hoofd wie Léon-Robert de l'Astran is of was? Deze Franse humanist stond in de achttiende eeuw op tegen zijn eigen vader. De schepen die hij erfde en gebruikte voor reizen naar de VS weigerde hij in te zetten voor de slavenhandel. Dat dacht toch de Franse socialistische politica Ségolène Royal, die in mei 2010 in een speech De l'Astran de hemel in prees. Haar bron? De Franse Wikipedia. Niemand stond er verder bij stil. Na enkele weken vroeg een student de historicus Jean-Louis Mahé, expert in slavernij, om meer uitleg. De academicus repte zich naar de bibliotheek en haalde boek na boek boven, maar vond geen enkel spoor van deze bewonderenswaardige humanist.

Mahé, plots geconfronteerd met een raadsel, gaf niet op. Hij besefte dat hij De l'Astran in geen enkel archief zou tegenkomen en begon zijn bestaan in twijfel te trekken. Zijn zoektocht verlegde hij naar het internet, waarna hij de humanist wist terug te leiden tot de Rotary Club van de havenstad La Rochelle. Het lemma over De l'Astran bleek verzonnen en was ruim drie jaar eerder online geplaatst. Niemand binnen de Wikipedia-gemeenschap had erbij stilgestaan.

"Heel eigenaardig", zegt de druïde Panoramix in het nieuwste Asterix-album De papyrus van Caesar. "Mensen hebben vaak de neiging iets te geloven wat geschreven staat." Hij verwijst weliswaar naar horoscopen, maar hetzelfde kan natuurlijk worden gezegd over De l'Astran en Wikipedia in haar geheel. Dat beaamt niet alleen Opgenhaffen, maar ook fervent Wikipediaan Fauconnier. "Ik adviseer iedereen om kritisch te zijn over wat zij op Wikipedia lezen. Sommige onderwerpen zijn gekleurd, andere zijn onderbelicht. Het is vooral een springplank om verder te zoeken."

Het woord onbetrouwbaar neemt zij niet in de mond. Dat hoeft ook niet. Veel academici, maar ook andere gebruikers, zullen al wel eens fouten in artikels hebben zien staan. Geheel verwonderlijk is dat niet. De Nederlandstalige Wikipedia telt zowat 1.200 regelmatige schrijvers. Iets meer dan 200 van hen zijn zo goed als dagelijks aan de slag. Daartegenover staan automatische computerprogramma's en 'slechts' 50 door de gemeenschap verkozen moderatoren. Deze zeer actieve Wikipedianen kunnen als enige gebruikers blokkeren, met een druk op de knop wijzigingen aan artikels terugschroeven, pagina's verwijderen of terughalen en lemma's beveiligen zodat ze niet kunnen worden gevandaliseerd.

Een ongelijke strijd, iets wat Wikipedia zelf ook min of meer toegeeft. Het feit dat iedereen kan bijdragen, is volgens de site "ook een van de redenen dat ze geen garantie over de juistheid en evenwichtige kwaliteit van de informatie kan geven". Betekent dit dat u niet alleen het bestaan en de verdiensten van De l'Astran, maar ook die van Junghuhn in twijfel moet trekken? Of dat u voor wat uitleg over de snaartheorie of Jennifer Lawrence Wikipedia maar beter links laat liggen? Allerminst.

Het gerenommeerde wetenschappelijke blad Nature vroeg in 2005 aan experts om vijftig lemma's uit hun vakgebied onder de loep te nemen. Zij kregen zowel artikels toegestuurd van Wikipedia als uit de eerbiedwaardige Encyclopædia Britannica, waar Nobelprijswinnaars aan meewerken, en kwamen tot de conclusie dat beide encyclopedieën ongeveer evenveel fouten bevatten. De Britannica reageerde woest en maakte het onderzoek met de grond gelijk. Hun verweer keerde als een boemerang terug toen Nature puntje voor puntje hun kritiek weerlegde.

Sindsdien vinden er om de zoveel tijd vergelijkbare, zij het kleinere, studies plaats. Doorgaans doorstaat Wikipedia de test. Soms ternauwernood, vaak met vlag en wimpel. Zo werd vorig jaar gerapporteerd dat de Engelstalige artikels over farmacologie voor 99,7 procent juiste informatie bevatten en overeenkwamen met wat staat opgenomen in de gangbare universitaire cursussen. De onderzoekers gaven professoren mee dat ze hun bachelorstudenten gerust Wikipedia mogen laten gebruiken.

Ook medeoprichter Jimmy Wales was van de partij in Amsterdam. Beeld anp

Nauwelijks vrouwen

Zulke mooie rapporten vertalen zich in een hoog consumentenvertrouwen. Afgelopen zomer werd uit een rondvraag van het onderzoekbureau YouGov duidelijk dat de gemiddelde Brit minder vertrouwen heeft in de journalisten van de BBC dan in Wikipedia. Maar er bestaan ook lacunes, zoals Fauconnier al aangaf. Zij sprak van gekleurde en onderbelichte onderwerpen. Hoewel het feiten zijn waar de doorsnee lezer zich niet meteen van bewust is, blijkt dit ook uit wetenschappelijke studies.

De Amerikaanse wetenschapper Gene Likens (University of Connecticut) bekeek tien jaar lang met een collega zeven thema's op Wikipedia. Niet alleen de zure regen, die hij mee heeft ontdekt, maar bijvoorbeeld ook de evolutietheorie en de klimaatverandering, hielden zij in de gaten. Dat laatste artikel werd tot drie keer per dag gewijzigd, waarbij soms zelfs meer dan honderd woorden werden aangepast. "Twee studenten zouden binnen enkele seconden diametraal tegenovergestelde informatie kunnen vinden over hetzelfde, weliswaar controversiële, wetenschappelijke onderwerp", concludeerde Likens.

Maar daar blijft het niet bij. Wikipedia zelf steekt in een speciaal artikel de hand in eigen boezem. De site geeft toe dat er wordt gevandaliseerd en dat gegevens worden vervalst of aangepast voor commerciële doeleinden. Eerder 'vrouwelijke' onderwerpen krijgen daarbij nauwelijks voet aan de grond, omdat amper 11 procent van de gebruikers vrouwelijk is. In het Nederlandse taalgebied daalt dat cijfer zelfs tot 6 procent. Ook meldt de encyclopedie dat er veel artikels bestaan over sporters en popcultuur, maar een stuk minder over taal, kunst en Afrika. "Zo is bijvoorbeeld het artikel over stripfiguren Casper en Hobbes op de Engelstalige Wikipedia langer dan dat over William Shakespeare", klinkt het.

Dit alles zorgt vooral in academische middens voor het nodige wantrouwen. Harvard University ziet in Wikipedia vooral een handige tool om snel een begrip op te zoeken en een weddenschap met een kotgenoot te winnen. Het gebruiken voor een paper is vanzelfsprekend uit den boze. Een mantra dat ook opgaat aan onze universiteiten. "Het is nog altijd not done om het als enige bron te gebruiken", zegt Saskia Scheltjens, hoofd van de faculteitsbibliotheek Letteren en Wijsbegeerte aan de UGent. "Het is onvoldoende om het niveau te halen dat hier wordt gevraagd. Maar dat Wikipedia als richtingaanwijzer naar meer gespecialiseerde informatie dient, lijkt mij logisch. Al was ook dat tien jaar geleden nog taboe."

Medeoprichter Wales gaf eerder al aan goed te moeten lachen om studenten die Wikipedia als bron gebruiken. Hij verklaarde wekelijks een tiental e-mails te ontvangen van jongeren die gebuisd waren omdat ze de encyclopedie in hun bronnenlijst hadden vermeld. Hij stuurde hen een kort bericht terug om te vertellen dat ze hadden gekregen wat ze verdienden. "In godsnaam, je zit op de universiteit, dan citeer je toch geen encyclopedie."

Conservatief

Waar hij slechts mondjesmaat kritiek levert op zijn geesteskind, en eredoctoraten heeft ontvangen van onder meer Maastricht University, daar oordeelt zijn vroegere kompaan Sanger juist snoeihard. In een interview met de Amerikaanse site Vice gaf hij enkele weken geleden aan dat Wikipedia is overgenomen door 'trollen', gebruikers die opzettelijk verkeerde informatie plaatsen om irritatie uit te lokken. "Het is alsof de geesteszieken het gesticht zijn gaan leiden."

Hij betoont spijt en geeft toe dat er bij de opstart van Wikipedia fouten zijn gemaakt. Dat de artikels haast in alle gevallen vrij bewerkbaar zijn door iedereen, ook door uw buurman die absoluut niets weet van wielrennen, noemt hij gedeeltelijk verkeerd. "Wat ik meteen had moeten doen, is een proces opstarten waarbij de artikels werden gelezen en goedgekeurd door de experts. Maar toen de nieuwe aanwinsten op de bühne verschenen - dat zootje anarchisten, zoals ik ze toen noemde - werd zo'n ingreep bijzonder onpopulair. Nu zit Wikipedia vast. Het past zich maar heel langzaam aan, omdat er geen mechanismes bestaan om veranderingen voor te stellen of te accepteren."

Fauconnier spreekt in dat opzicht van een vrij conservatieve gemeenschap. "Ik vind het al straf dat we nu vijftien jaar bestaan. In internetjaren zijn wij dan ook een dinosaurus." Het is goed mogelijk, zo voorspelt ze, dat we over nog eens vijftien jaar met veel nostalgie naar Wikipedia kijken. Een beetje zoals we vandaag doen als we op zolder een van de bestofte delen van de ooit zo vaak geraadpleegde Winkler Prins Encyclopedie terugvinden.

Beeld DM

Wat is de Erasmusprijs?

De Erasmusprijs wordt jaarlijks toegekend aan een persoon of instelling die een buitengewone bijdrage heeft geleverd op cultureel, sociaal of sociaal-wetenschappelijk gebied, in Europa en daarbuiten. Daarbij ligt de nadruk op tolerantie, culturele veelvormigheid en ondogmatisch, kritisch denken. De winnaar krijgt 150.000 euro. Sinds 1975 wordt er ook een publicatie over zijn werk uitgebracht. Het bestuur van de Stichting Praemium Erasmianum kent de prijs toe. Deze stichting werd op 23 juni 1958 opgericht door prins Bernhard. Sinds zijn dood is koning Willem-Alexander regent van de stichting.

De prijs is vernoemd naar Desiderius Erasmus, een Nederlandse priester, augustijner kanunnik, theoloog, filosoof, schrijver en humanist die leefde van circa 1466 tot 1536. Hij was een wereldburger, met een universele levensbeschouwing: kennis gaat boven onwetendheid, orde boven chaos. Erasmus streefde naar een menslievende filosofie, verdedigde de onkreukbaarheid van het intellect en bepleitte uitgebreid gematigdheid en tolerantie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234