Dinsdag 21/01/2020

Eenzaamheid

Ik 'share', dus ik ben? Waarom we allemaal steeds eenzamer worden, en hoe terug te verbinden

Beeld thinkstock

In een artistiek 'duister' filmpje dat deze dagen de online gemoederen beroert, leggen Dirk De Wachter en Sander Claessens beeldrijk uit waar het precies misgaat met onze wereld: waarom en hoe mensen - tegen alle verwoede pogingen tot vooruitgang in - niet alleen steeds ongelukkiger, maar ook steeds eenzamer lijken te worden.

"Hoewel er nooit zo lustig in het rond gedwaald werd op het wereld wijde web en daar ook nooit meer 'geshared' werd dan vandaag, voelen toch steeds meer mensen zich alleen staan in het leven", zo echoot de stem van De Wachter door de speakers. Beelden van druk aan het scherm gekluisterde werkmieren en jongeren die zich met earplugs in de oren en een smartphone in de hand een weg banen doorheen een hopeloos krioelende massa, ondersteunen de boodschap.

De video zet aan tot nadenken.

Raken mensen ondanks onze ogenschijnlijke 'sociale' bedrijvigheid, steeds verder van elkaar verwijderd? En zo ja, kan (en moet) daar dan iets aan gedaan worden? Want after all: is de mens door de manier waarop hij geboren wordt ('Alone you were born and alone you will die'), niet onvermijdelijk gedwongen tot een 'eenzaam' bestaan?

We vroegen het aan psychiater - en professor aan de KU Leuven - Dirk De Wachter zelf.

Maakt eenzaamheid niet existentieel onderdeel uit van ons menselijk bestaan?
"In de meest strikte zin van het woord wel. Alleen zijn, de ander wel wíllen, maar niet kúnnen bereiken, maakt fundamenteel deel uit van het menselijk lot."

"Aan de ene kant hebben we dat soort van 'alleen zijn' nodig om ons bewustzijn de kans te geven om te reflecteren over onszelf en over de wereld. Maar, aan de andere kant hebben mensen elkaar ook wezenlijk nodig. We zijn sociale wezens die vanaf de geboorte op de hulp van anderen zijn aangewezen. Niet alleen op puur fysiek vlak, maar zeker ook mentaal: het gevoel hebben erbij te horen en onderdeel uit te maken van een groter geheel, we hebben dat nodig."

Beeld Red Dust

"Die verscheurende, maar onafwendbare paradox zorgt ervoor dat de mens in zijn bestaan altijd met bepaalde gevoelens van eenzaamheid geconfronteerd zal worden."

Ons nooit volledig met een ander kunnen verbinden, en hem nooit volledig kennen, is dat dan een probleem?
"Nee, integendeel, het is net omdat de ander voor ons absoluut ongrijpbaar blijft, dat we er wel altijd naar zullen blijven streven om toch dat contact te proberen leggen. Het is maar door het mysterie dat die ander altijd gedeeltelijk voor ons zal blijven, dat we er altijd naar blijven verlangen dat verborgen deeltje toch te onthullen. Op die manier is eenzaamheid paradoxaal genoeg net de motor die onze nooit aflatende zoektocht naar verbinding blijvend voortstuwt."

Beeld thinkstock

"In feite omvat de spanning tussen eenzaamheid en het verlangen naar verbinding dan ook de paradox van het menselijk bestaan: heel ons leven streven we ernaar de ander te vinden, goed wetende dat dat toch nooit zal lukken."

Als eenzaamheid dan toch des mensen is, waarom is het in onze samenleving dan zo'n groot en ondraaglijk probleem geworden?

"Mensen mogen dan wel een bepaalde mate van afzondering nodig hebben, in onze samenleving is de slinger te ver doorgeslagen naar de kant van het individuele. Er wordt ons vandaag te veel voorgehouden dat we het wel alleen afkunnen in het leven. De belangrijkste waarden - waar iedereen zogenaamd naar behoort te streven zijn dingen als zelfontplooiing, carrière, het vergaren van materiële rijkdom en succes: stuk voor stuk dingen die zich richten op de mens als individu. Vroeger kwam die focus nog veel meer op de groep te liggen."

"De ideologische switch bracht bovendien ook een verandering qua leefpatroon met zich mee. Terwijl het dagelijks leven zich vroeger vooral afspeelde in kleinere gemeenschappen, waar familiebanden en een nauw contact met 'ons kent ons' centraal stonden, heeft die structuur inmiddels plaats moeten ruimen voor een meer geürbaniseerde omgeving, waarbinnen mensen, dicht op elkaar gepakt in grootstedelijke complexen, toch elk netjes binnen hun vier muren naast elkaar door leven."

Beeld Sylvia Plath

"De enige manier waarop ze nog met elkaar in contact treden, is via online tools. Sommigen zijn zelfs zozeer bezig met het uitbouwen van een virtuele identiteit - via media als Facebook en Instagram - dat er voor hun werkelijke identiteit, en de reële connectie die die identiteit met anderen kan maken, nog maar weinig tijd over blijft."

Hoe keren we het tij?
"Zoals zo vaak is bewustwording de eerste stap: we moeten inzien dat het online leven - en alle vormen van fake imagebuilding die daarbij komen kijken - niet meteen de weg naar een gelukkig leven uitmaken."

Beeld thinkstock

"Ik ben in dat opzicht trouwens helemaal niet pessimistisch: aan veel dingen die vandaag gebeuren, merk je dat de neiging om elkaar te vinden universeel en onuitroeibaar is. Overal gaan jonge mensen zich - onder en boven de radar - engageren om terug te keren naar een wereld waarin de ontmoeting met de ander terug meer centraal komt te staan."

"In plaats van te consumeren bij grote bedrijven, gaan ze kleinschalige communities oprichten, gedeelde woongemeenschappen opzetten enzovoort. Ook dartele opwellingen als de recente EK-hype, de gekte rond Tomorrowland of zelfs het enthousiasme waarmee de jongste generatie zich massaal op Pokémon Go stort, geven blijk van die honger naar verbinding."

Beeld thinkstock

Echt in verbinding staan met elkaar, wetende dat dat toch nooit volledig zal lukken, hoe ziet dat er dan uit?
"Echt in contact staan met iemand anders heeft meer te maken met een gevoel, dan met iets dat vanuit het verstand of vanuit cognitief begrip gestuurd wordt. Het is een gevoel van emotionele congruentie van de ene naar de andere persoon. Het gevoel dat er iets stroomt."

"Een vereiste om zoiets te laten gebeuren is wel dat de deelnemende partijen durven vertrekken vanuit een authenticiteit. Vanuit een soort weten wie je bent, wat er leeft, wat je wil en daar ook onbevangen voor durven uitkomen."

"Het meest geschikt voor een overdracht van dat gevoel lijken nog de stiltes die in communicatie verborgen liggen. Niet de woorden zelf, maar de pauzes daartussenin, de openingen die ons de kans geven de boodschap van anderen af te wegen, te laten resoneren, ons eigen gevoel erdoor te laten aanraken."

Welke rol kan kunst spelen in het leggen van echt contact met anderen?
"Als geen ander medium speelt kunst in op het gevoel, en beschikt het over 'open ruimtes' die ons de kans geven om dat gevoel in te laten ronddwalen. Dankzij hun symboliek en de mate waarin kunstwerken voor interpretatie vatbaar vatbaar zijn, laten ze voor onze ervaring ruimte vrij om tussen de regels door naar binnen te sluipen, er zich te nestelen, langs de ervaringen van anderen heen te struinen en zich er aan af te tasten."

"Op die manier is kunst, misschien meer nog dan andere vormen van communicatie, een tussenmenselijk kanaal, een intersubjectief proces. Kan het een taal zijn via dewelke mensen erin slagen misschien wel dichter bij elkaar te komen, dan in het echte leven ooit het geval kan zijn."

Beeld kos / Maud Vanhauwaert
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234