Dinsdag 22/10/2019

Historisch onderzoek

‘Ik sal u den kop in slaegen!’: vrijwilligers gezocht om oude verhoren uit te tikken

Beeld ter illustratie. Beeld Getty Images

De VUB gaat op zoek naar vrijwilligers die 10.000 rechtbankverhoren uit de 18de en 19de eeuw willen uittikken om meer info te verwerven over het dagelijkse leven toen. ‘Je gaat je fantasie gebruiken om uit te zoeken wie schuldig is.’ 

14 januari 1783. Voor de rechtbank van Brugge verschijnt de 38-jarige Ludovicus Koenen. Hij legt een eed af en vertelt wat er op zondagnacht, twee dagen eerder, is gebeurd. Op straat, buiten een herberg, heeft zijn schoonbroer J.B. Verschueren het aan de stok gekregen met de timmermansknecht Toon Feber. Die werkt Verschueren tegen de grond en geeft hem een aantal rake klappen. 

“Laet mij gerust, ik heb genoeg”, smeekt Verschueren volgens de getuigenis van Koenen. Waarop de andere al vloekend roept: “Gij sult er nu van hebben, ik sal u den kop in slaegen!” 

Paardrijden onder invloed 

Een caféruzie. Een man die gedronken heeft, achter de teugels van een paardenkar kruipt en een verkeersongeluk veroorzaakt. De gerechtelijke archieven zitten vol met dit soort kleine verhaaltjes uit de 18de en 19de eeuw. Om die beter te kunnen bestuderen, doet de VUB een beroep op vrijwilligers. Die kunnen via een digitaal platform scans van de oude documenten zien en moeten dan de tekst transcriberen. 

“Niet makkelijk”, zegt Lydie Valcke, een 69-jarige styliste die zich dagelijks achter haar computer zet om een pagina of twee over te typen. “Het handschrift waarin de tekst is opgesteld, moet je echt ontcijferen. Je leest beter eerst de zin. Als je de context begrijpt, kun je ook de woorden beter herkennen.”

Lydie Valcke is een van de vrijwilligers die in het het Rijksarchief in Brugge oude documenten transcriberen. ‘Niet makkelijk.’ Beeld Wouter Van Vooren

Valcke heeft besloten deel te nemen aan het project omdat ze altijd al interesse heeft gehad voor het gerecht, maar ook voor geschiedenis. Eenvoudig is haar taak niet. De spelling is anders, met ae’s en ey’s. Het taalgebruik bevat vaak juridisch jargon. En het ene handschrift is al leesbaarder dan het andere. Iedereen kan naar de website van het project ‘Getuigenissen’ surfen en daar zelf proberen.

#MeToo avant la lettre

“Je moet er inderdaad wel je gedachten bijhouden”, zegt ook Tim Dickel, een andere deelnemer, die voor het slapengaan graag nog een tekstje uittikt. “Maar door de tekst te lezen en over te schrijven word je wel in het verhaal gezogen. Je gaat je fantasie gebruiken om uit te zoeken wie schuldig is.”

Een van de verhoren die Dickel verwerkte, is een #MeToo-verhaal avant la lettre. “Het ging over twee broers die op het strand een meisje hadden aangerand”, zegt hij. “Iemand getuigde dat hij iemand anders er op café had over horen vertellen.” 

Omdat je kunt kiezen of je een korte of een langere tekst verwerkt, afhankelijk van hoeveel tijd je hebt, is het volgens hem erg leuk om te doen. Dickel: “Uiteraard zorgt de schrijfwijze soms wel voor wat puzzelwerk, maar het lukt aardig. Door de teksten te lezen kom je ook in de sfeer van die tijd.” 

Nieuwe technieken

Voorlopig zijn enkel teksten uit het Rijksarchief in Brugge op de site te vinden. Vanaf volgend jaar wil het project ook het bronmateriaal uit de archieven in Antwerpen, Brussel en andere steden aanboren. Het idee is de teksten zo makkelijker raadpleegbaar te maken.

“Eigenlijk hebben we weinig bronnen over het dagelijkse leven uit die tijd", zegt VUB-historicus Wouter Ryckbosch, die het interdisciplinaire project leidt. “Omdat de meeste mensen toen ongeletterd waren, konden ze ook geen teksten achterlaten. Maar in de rechtbanken kwamen mensen van allerlei slag.”

Op wat zij in hun verslagen vertellen, kun je volgens hem nieuwe technieken (ontleend aan big data) loslaten om tot nieuwe inzichten te komen. Je kunt zo uitzoeken welke herbergen werden bezocht en door welke lagen van de bevolking. Of op welke plaatsen er veel economische activiteit was. 

“De verslagen zijn voor verschillende disciplines relevant”, zegt Ryckbosch. “Omdat bijna letterlijk werd neergeschreven hoe men in die tijd sprak, zijn ze ook taalkundig heel interessant. Maar bovenal zijn het vaak pakkende en boeiende verhalen.”  

Het project loopt tot eind 2022. 

www.getuigenissen.org

Beeld ter illustratie. Beeld Getty Images/iStockphoto
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234