Donderdag 18/04/2019

Geneeskunde

Hoe veraf is een wereld zonder hiv?

Freddie Mercury was een van de beroemdste HIV-patiënten. Beeld EPA

Timothy Brown is niet meer alleen. Het lijkt erop dat de Amerikaan, die twaalf jaar geleden als eerste persoon genas van hiv, het gezelschap krijgt van een Brit en een Duitser die ook hiv-vrij zijn. Vijf vragen over hun bijzondere behandeling.

1. Hoe komt het dat deze mensen hiv-vrij zijn?

In 2006 bleek Timothy Brown niet alleen hiv maar ook beenmergkanker te hebben. Een arts besloot de man te behandelen met een stamceltransplantatie. Hierbij werd zijn zieke merg, met afwijkende witte bloedcellen, vervangen door gezond merg. Browns donor had niet alleen hetzelfde bloedtype als hem, maar behoorde ook tot een kleine groep van mensen die hiv-resistent zijn. De Amerikaan kon zo van beide ziektes genezen. Wetenschappers probeerden sindsdien om dezelfde effecten te bekomen bij andere gelijkaardige patiënten, maar dat leek maar niet te lukken. 

“Velen geloofden daardoor dat Brown een medisch wonder was”, zegt viroloog Zeger Debyser (KU Leuven). Dat geloof moeten ze bijstellen, nu dinsdag duidelijk is geworden dat de procedure van Brown wel degelijk met succes herhaald is. Op een congres in Seattle maakten onderzoekers, onder meer uit Nederland, bekend dat er een hiv-patiënt na een beenmergtransplantatie van een hiv-resistente donor al achttien maanden zonder medicatie kan. Deze persoon wordt de ‘Londense patiënt’ genoemd. Er blijkt ook nog een ‘Düsseldorfse patiënt’ te zijn die door dezelfde behandeling bijna vier maanden hiv-vrij is. In beide gevallen gaat het om mensen die net als Brown seropositief waren en aan een levensbedreigende vorm van bloedkanker leden. 

2. Wat hebben de bijna 37 miljoen hiv-patiënten in de wereld hier aan?

“Vanuit wetenschappelijk oogpunt is dit een belangrijke vaststelling, maar voor de mensen die vandaag hiv hebben, maakt ze weinig verschil”, zegt professor infectieziekten Steven Callens (UZ Gent). Het is volgens hem niet zo dat deze mensen op dezelfde manier behandeld kunnen worden. “Zo’n beenmergtransplantatie is erg risicovol. Een op de tien mensen overlijdt hierdoor. Dat is velen malen meer dan mensen die gewoon dagelijks hun hiv-remmende medicatie nemen. Zij hebben een normale levensverwachting.” Callens wijst ook nog op de uiterst kleine kans dat een hiv-patiënt een geschikte beenmergdonor vindt die ook nog eens hiv-resistent is. Die resistentie komt maar bij 1 procent van alle Europeanen voor. “Eigenlijk is het als twee keer de lotto winnen.” 

Dat betekent niet dat de wetenschappelijke bevindingen bij de Londense en Düsseldorfse patiënt onbelangrijk zijn. “Dit kan helpen om de behandeling van hiv-patiënten met kanker verder op punt te zetten en het zal zeker ook leerrijk zijn voor universiteiten en farmabedrijven in de zoektocht naar andere therapieën”, zegt Callens. Spectaculair en mooi onderzoek, besluit hij. “Maar als ik eerlijk moet zijn ben ik nog altijd enthousiaster over de vele patiënten bij wie we dagelijks dankzij hiv-remmende medicatie besmetting voorkomen. Daarmee maken we nog altijd een groter verschil dan met twee of drie mensen die door het oog van een naald kruipen.”

Timothy Brown, de eerste hiv-patiënt die twaalf jaar geleden genezen werd verklaard. Lang werd gedacht dat hij een medisch wonder was. Beeld AP

3. Hoe staat het met het Belgische luik van dit onderzoek?

De Britse en Duitse patiënt maakten deel uit aan IciStem, een Europees project dat de effecten van stamceltransplantatie op hiv onderzoekt sinds 2007, het jaar waarin Timothy Brown genas. In de afgelopen jaren waren er ook aan het UZ Gent twee deelnemers. Bij hen had de behandeling, die plaatsvond in 2013 en 2015, niet het verhoopte resultaat. “In beide gevallen vonden we geen hiv-resistente donor”, zegt professor en hiv-specialist Linos Vandekerckhove, die de Belgen opvolgde. “Een van hen is helaas overleden tijdens de transplantatie. De ander verkeert in goede gezondheid.” Bij die persoon is de kanker verdwenen. De patiënt moet wel nog steeds hiv-remmers nemen. “We zijn nu aan het bekijken of we bij deze persoon andere therapeutische wegen kunnen bewandelen.”

4. Welke zijn de andere pistes die kunnen leiden tot hiv-genezing?

Ook al kunnen mensen met hiv vandaag dankzij remmende medicatie een normaal leven leiden, dan nog mag de aandacht voor therapieën die het virus volledig uitroeien, niet verslappen, benadrukt Debyser. De psychologische impact is groot, meent hij. “Er is het stigma – je loopt niet met hiv te koop. Mensen zijn nog altijd bang van die ziekte, omdat ze besmettelijk is.” Daar komt bij dat het ook niet vanzelfsprekend is om levenslang pillen te slikken. “Zodra je stopt, kan het virus weer opleven en zich vermenigvuldigen, dan riskeer je anderen te besmetten en kan je in het aids-stadium geraken. 

Hiv-experts zijn het eens dat er meer beloftevolle en makkelijke pistes dan de beenmergtransplantatie bestaan. Debyser werkt in Leuven sinds twee jaar aan een zogenaamde ‘block-and-lock-strategie’. “Het idee is om met pillen het virus in het erfelijk materiaal van de mens te verplaatsen, zodat het in een soort van eeuwige slaaptoestand komt. Ook in dat geval kan alle andere medicatie stopgezet worden.” Het is nog verre toekomstmuziek, benadrukt hij. “Dit wordt nog niet bij patiënten getest, we starten nu pas met experimenten bij muizen.”

Een andere meer onderzochte strategie is volgens hem de ‘shock-and-kill-strategie’. “Daarbij wordt het slapende virus met medicatie geactiveerd, in de hoop dat het eigen immuunsysteem het vervolgens zelf elimineert.”

De Gentse professor Vandekerckhove is dan weer het meest hoopvol over de piste van de zogenoemde breed neutraliserende antistoffen. Op een congres in Seattle dat hij bijwoonde, werden ook op dat vlak interessante resultaten voorgesteld. “Deze antistoffen, die in labo’s worden nagemaakt en intraveneus worden toegediend, versterken het immuunsysteem van mensen tegen het virus. Een tiental hiv-patiënten hebben ze verschillende keren toegediend gekregen. Een persoon zou daardoor al meer dan een jaar uit zichzelf het virus hebben kunnen onderdrukken.”

5. Hoe veraf is een wereld zonder hiv?

Een tijdstip kunnen experts er niet op plakken, maar van het bestaan van een hiv-vrije wereld zijn ze wel overtuigd. Alle drie benadrukken ze hoe snel er vooruitgang wordt geboekt in het veld. Debyser: “Toen ik aan mijn academische carrière begon, was hiv het virus dat in zes maanden tijd een jong mensenleven eiste. Daar zijn we nu heel ver vanaf. Hiv is een controleerbaar iets geworden. De incidentie neemt af. Het enige wat ons nu nog rest is met een genezend middel of genezende behandeling komen.” 

Hoe snel die er zal zijn, kan hij niet inschatten. “Ik geloof ook niet dat er één mirakeloplossing zal komen. Hiv zal de wereld uit geraken door verschillende therapieën aan verschillende doelgroepen aan te bieden.”

Ook Vandekerckhove stelt dat er op verschillende domeinen ingezet zal moeten worden. “Het volledige plaatje moet kloppen. Het is de combinatie van preventie, vroegdiagnose en therapie die gaat werken. Er is dus nog werk aan de winkel. Maar met de nieuwe tools voor genezing die voor handen zijn, zijn we weer een grote stap dichterbij.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.