Woensdag 08/04/2020

gezondheid

Hoe kon het zo misgaan met dit - toch redelijk goed werkende - onkruidgif?

Beeld AFP

Een Europees verbod op het veelgebruikte onkruidgif glyfosaat - beter bekend onder de merknaam RoundUp - lijkt er dan toch van te komen. Hoe kon het zo misgaan met een landbouwgif dat toch redelijk goed zijn werk doet? Een antwoord in drie lessen.

1. Overdaad schaadt

Even drie stappen terug. De namen RoundUp en die van fabrikant Monsanto mogen in milieuactivistische kring dan ongeveer gelijkstaan aan die van Satan en Beëlzebub: zó verschrikkelijk is het onkruidbestrijdingsmiddel niet.

Het gif, in 1974 geïntroduceerd, pakt onkruid aan bij een enzym dat gewervelde wezens niet eens hebben, en is alleen al om die reden veel veiliger dan veel giffen van weleer. En de economische resultaten zijn van een afstandje bezien naar behoren: meer opbrengst per hectare, meer winst voor de boer, minder noodzaak voor diep ploegen.

Maar dat is het halve verhaal. Zo ging de landbouw het gif meteen wel érg gulzig gebruiken: zo wordt het ingezet als droogmiddel voor gewassen, iets waar het middel eigenlijk nooit voor was bedoeld. Het verbruik explodeerde: 3.000 ton in 1974, 825.000 ton in 2014.

Met als gevolg dat we zo onderhand tot de enkels in het glyfosaat staan. Resten van het spul zijn gevonden in brood, soja, bier en ontbijtgranen, in de urine van driekwart van een groep geteste Duitsers en in haast de helft van alle Europese landbouwbodems.

De landbouwindustrie kan ook nooit eens maat houden. Kern van het probleem is dat de Europese regels vooral een aan- en uitknop hebben: toelaten of verbieden. Een volumeknop - doe het eens wat rustiger aan - daar zijn liberale markteconomieën heel wat minder goed in.

2. Europa is veel te star

Je mag er dan niet direct dood van neervallen; met zulke ontzaglijke hoeveelheden worden ook bijeffecten belangrijk die normaal te subtiel zijn om opgemerkt te worden.

Zoals de kans op kanker. Hard medisch bewijs dat het spul kankerverwekkend is bij de mens, is er nog niet: zo vond een langlopende, Amerikaanse studie onder 90.000 boeren geen enkele risicoverhoging. Maar aan de andere kant: wie weet wat nog groter onderzoek laat zien, bij cellen in een kweekschaaltje zien wetenschappers de kankerverwekkendheid wél.

En dan zijn er de effecten op het milieu als geheel, ook opeens aan de orde gezien het enorme gebruik. Hardnekkig zijn de studies die het middel koppelen aan minder wormen, andere bodemmicroben, en minder kruiden en planten rondom de akkers waar men het gif inzet.

Maar steeds als wetenschappers het veiligheidsprofiel van glyfosaat willen bijstellen, stuit men op de ambtelijke starheid van Brussel. Met name de Europese voedsel- en warenautoriteit EFSA toont zich bureaucratisch en onwrikbaar: de markttoelating is afgerond, de benodigde stempels gezet, dus waarom zouden we nog meer onderzoek doen.

De scheiding tussen de wereld van de ambtenaar (dossier afgerond, punt-uit) en die van de wetenschap (het inzicht schrijdt altijd voort) kwam tot een climax toen het agentschap voor kankeronderzoek IARC van de Wereldgezondheidsorganisatie het door Brussel veilig bevonden glyfosaat in 2015 opeens indeelde als ewaarschijnlijk kankerverwekkend voor de mense, gebaseerd op experimenten bij cellen en proefdieren. Maar edát staat niet in het dossier!e, ging Brussel tekeer. Moeten de Europese pennenlikkers maar wat flexibeler worden in het verwerken van nieuwe inzichten, vinden veel wetenschappers.

Protest tegen de fabrikant MonsantoBeeld epa

Met als gevolg dat het wondergif van weleer begint te zinken. De afgelopen jaren verdween het gif al uit de ene na de andere winkel en keerden steeds meer lokale en regionale overheden glyfosaat de rug toe. En schoorvoetend - 355 om 204 stemmen - pleit ook het Europees Parlement voor een verbod over vijf jaar. Nu zijn de lidstaten aan zet.

3. Vergeet de burger niet

Les voor de Monsanto's van deze wereld: al is je gif nog zo goed, zonder steun van de consument heb je daar niets aan.

Want op de achtergrond speelt die altijd ietwat ongrijpbare brandstof die kalme debatten verandert in schreeuwpartijen, en mensen die het woord 'glyfosaat' niet eens kennen verandert in woedende activisten: de emotie.

Uiteindelijk draait de slag om glyfosaat om wereldbeelden. Willen we een kille, gezichtsloze industrie die ons voedsel fabrieksmatig produceert? De meeste burgers laven zich liever aan het meer ambachtelijke beeld van voedsel: het knusse gedoe met houtgestookte ovens, zongerijpte tomaten en oude vrouwtjes die op het Italiaanse platteland een pastasaus bereiden.

Moet je net Monsanto hebben. De grote, Amerikaanse multinational, die zich over de hoofden van de consument richtte op de grote producenten: dat zit gevoelsmatig niet lekker. Al helemaal niet toen Monsanto koppelverkoop ging bedrijven van het gif met genetisch gemanipuleerde zaden die 'roundup ready' waren gemaakt: in staat het gif te weerstaan. RoundUp werd zo hét symbool voor het uitschakelen van de natuur om de productie te verhogen: we gooien er gif op, en alles wat niet genetisch gemanipuleerd is, legt het loodje. Dan vráág je er ook om.

Dat werd een vuile oorlog. Zo probeerde Monsanto de markttoelatingen naar zijn hand te zetten, door een uitgekiende giflobby op touw te zetten en achter de schermen handjeklap te spelen met de ambtenarij. Maar ook de milieubeweging liet zich niet onbetuigd, door keer op keer boosaardige geruchten over het gif te verspreiden: het middel zou boeren in India tot zelfmoord drijven (onjuist), zou muizen afzichtelijke tumoren geven (de studie werd naderhand teruggetrokken wegens fouten) en zelfs tampons onveilig maken (zonder erbij te vermelden dat je er daarvoor 50 miljoen zou moeten opeten).

Een boer bewerkt zijn land met een bestrijdingsmiddel.Beeld afp

Het dieptepunt kwam vorige week, toen persbureau Reuters het kankeragentschap IARC ervan beschuldigde onderzoeksuitkomsten die glyfosaat vrijpleiten van kankerverwekkendheid onder de pet te houden. De hand van de milieubeweging bij het IARC, of de hand van Monsanto bij Reuters?

Het eindresultaat is dat iedereen verliest. Zowel Monsanto als de EFSA worden inmiddels diep door de burger gewantrouwd, de een voor zijn drammerige cynisme, de ander voor zijn politbureau-achtige wegkijkerij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234