Dinsdag 28/01/2020

Wetenschap

Hoe het heelal veranderde in 2016

Het sterrenstelsel Westerlund 2, op 20.000 lichtjaren van de aarde. Beeld EPA

2016 nadert zijn einde. In een mensenleven kan in 365 dagen heel veel gebeuren, maar voor het heelal, zo'n 13,8 miljard jaar oud, is een jaar maar een oogwenk. En toch hebben zich in die korte periode subtiele veranderingen voorgedaan in ons zonnestelsel en in de rest van het heelal, die op lange termijn bijdragen tot ingrijpende evoluties. 

1. De rotatie van de aarde is vertraagd

Onze eigen planeet doet er vandaag net iets langer over om rond zijn as te tollen dan een jaar geleden. Een dag op aarde duurt daardoor ongeveer 14 nanoseconden langer. U zal er dus niets van merken, maar over een langere periode maakt dit wel degelijk een verschil. 

In de vroegste dagen van het zonnestelsel deed de aarde maar zes à acht uur over zijn omwenteling. Het duurde miljarden jaren voor we onze 24-urendag bereikten. En als we heel veel geduld oefenen, hebben we op termijn niet langer schrikkeljaren nodig. Over vier miljoen jaar is de rotatie van de aarde traag genoeg voor één extra dag per vier jaar. 

2. De maan heeft zich verder van de aarde verwijderd

Ook dit zal u niet opmerken, maar sinds dit jaar staat de maan weer een stukje verder van de aarde dan voordien. En dat heeft alles te maken met de tragere rotatie van de aarde. Er is namelijk een fundamentele behoudswet die stelt dat als er ergens draaiing verloren gaat, dat die elders moet goedgemaakt worden. Via de zwaartekracht en het fenomeen van de getijden geeft de aarde een beetje draaiing af aan de baanbeweging van de maan, die door zijn grotere snelheid in een verdere baan wordt geslingerd.

Beeld REBECCA NADEN

De maan schuift daardoor enkele centimeters per jaar op. Het verschil is zo klein, dat het zelfs met gesofisticeerde apparatuur amper zichtbaar is. Maar de gevolgen zijn groot: over 650 miljoen jaar zal er niet meer zoiets bestaan als een totale zonsverduistering. De maan zal dan zo ver weg zijn dat hij de zon niet meer volledig kan bedekken.

3. De zon is opgewarmd

Sinds vorig jaar is de gemiddelde temperatuur van de zon lichtjes verhoogd. De zon zet materie om in energie, waardoor ze massa verliest. Daardoor wordt ze heter, wat opnieuw een toename van de energie-uitstoot veroorzaakt.

Een stijging van de globale temperatuur klinkt bekend in de oren, toch heeft de opwarming van de zon helemaal niets te maken met de opwarming die onze aarde ondergaat. In een jaar tijd is de helderheid van de zon toegenomen met ongeveer vijf miljardste van een procent - dat is 0,000000005 procent. Niets dat de klimaatverandering kan verklaren dus.

Maar over een  zeer lange periode zijn er wél grote gevolgen. Over één à twee miljard jaar zal de zon heet genoeg zijn om de oceanen op aarde te doen koken en al het leven op onze planeet uit te roeien.

Zonnevlammen, vastgelegd door het Solar Dynamics Observatory van NASA. Beeld AFP

4. Een nieuwe ster werd geboren

Ook verder weg, buiten ons zonnestelsel, hebben zich dit jaar veranderingen voorgedaan. Zo werd er in onze Melkweg een nieuwe ster geboren. 

In de Melkweg vormen zich continu nieuwe sterren, die zich groeperen in jonge sterrenclusters. In werkelijkheid is de formatie van een ster een proces dat miljoenen jaren duurt, maar gemiddeld komt het neer op één nieuwe ster per jaar met een massa van 0,68 keer die van onze zon.

5. Er was mogelijk een supernova

Lange tijd heerste het idee dat een supernova, de spectaculaire explosie van een ster, een zeer zeldzame gebeurtenis was. De laatste twee die vanop de aarde gezien waren, dateerden immers van 1572 (Tycho) en 1604 (Kepler). Sindsdien zijn er echter meer supernova's in onze Melkweg ontdekt, zoals Cassiopeia die van de late jaren 1600 dateert en Sagittarius in de late jaren 1800.

Een ingekleurd beeld van de restanten van Keplers supernova. Beeld NASA/ESA/JHU/R.Sankrit & W.Blair

Er werd berekend dat de Melkweg per eeuw twee tot zeven supernova's kent. Dat is veel meer dan wetenschappers voordien dachten, en het betekent dat er een grote kans is dat er tijdens ons leven een supernova plaatsvindt, zelfs als we die niet kunnen zien. Mogelijk is er het voorbije jaar zelfs een geweest.

6. Het heelal is kouder geworden

Ook verder in het heelal vinden er continu interessante veranderingen plaats. Zo is het heelal dit jaar ietsje kouder dan vorig jaar. De kosmische achtergrondstraling, de achtergebleven warmtestraling van de oerknal, bedraagt nog slechts 2,725 Kelvin boven het absolute nulpunt, of ongeveer -270 graden Celsius. 

13,8 miljard jaar geleden was de straling heet genoeg om atomen te splitsen, nu stevent ze dus af op het absolute nulpunt. Al zal het nog wel even duren voor het zover is: de kosmische achtergrondstraling is dit jaar 200 picoKelvin (0,0000000002 Kelvin) kouder dan een jaar eerder.

7. 20.000 sterren zijn onbereikbaar geworden

Het is een beangstigend idee dat 97 procent van de sterrenstelsels die we vanop aarde kunnen observeren al voorgoed verdwenen is. Maar ook de resterende drie procent blijft niet zomaar ter plekke hangen. 

Het heelal wordt gedomineerd door donkere energie, waardoor het blijft uitdijen en verre sterrenstelsels zich steeds verder van ons verwijderen. Vanaf een bepaalde afstand, zo'n 15 miljard lichtjaren verwijderd, verwijderen ze zich sneller van ons dan het licht dat door ons wordt uitgezonden zich kan verplaatsen. En zo worden met elk jaar dat voorbijgaat 20.000 sterren onbereikbaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234