Donderdag 02/07/2020

Reportage

Hoe Afrikanen chemisch behandelde en vervuilende muskietennetten gebruiken om te vissen

Beeld NYT

Ook Vlaanderen deed enthousiast mee toen Music For Life in 2009 een inzamelactie opzette voor malarianetten. Maar miljoenen arme Afrikanen gebruiken de met insecticiden behandelde klamboes als visnet, met alle kwalijke gevolgen voor de vissen, het drinkwater en de volksgezondheid.

In Zambia, in de uitgestrekte moerassen van Bangweulu, wordt van generatie op generatie een harde waarheid doorgegeven: de grote angst is de angst voor honger. Mwewa Ndefi kent die waarheid wanneer hij vroeg in de ochtend, wanneer de eerste oranje zonnestralen door de papyrusstengels dringen, zijn muskietennet uitrolt. Muskietennetten worden algemeen als een van de beste wapens tegen malaria beschouwd, een goedkope, effectieve verdediging tegen een ziekte die elk jaar ten minste een half miljoen Afrikanen doodt. Maar Ndefi en talloze anderen gebruiken hun netten niet zoals de gezondheidsexperts het willen. In zijn hut slaapt niemand 's nachts onder een net, ook zijn zeven kinderen niet. Ndefi heeft alle muskietennetten van het gezin aan elkaar genaaid, zodat ze een enorme zeef vormen waarmee hij op de bodem van de moerasvijvers allerlei soorten leven vangt: kleine meervallen, gestreepte tilapia, minuscule baarsjes, oranje visseneitjes, waterinsecten en af en toe een kikker. "Ik weet dat het verkeerd is", zegt Ndefi. "Maar zonder de netten hebben we geen eten."

Op vele plaatsen in Afrika, van de slikken van Nigeria tot de koraalriffen van Mozambique, is het vissen met muskietennetten een groeiend probleem, een onbedoeld gevolg van een van de grootste en meest bejubelde gezondheidscampagnes van de afgelopen jaren. De netten hebben miljoenen levens gered, maar nu maken wetenschappers zich zorgen over hun gevolgen voor de Afrikaanse vis. Het is voor een stuk een schaalprobleem. Muskietennetten zijn big business geworden. In de voorbije jaren heeft men honderden miljoenen met insecticide behandelde netten uitgedeeld, en er zijn er nog veel meer op komst.

"De netten gaan recht uit hun verpakking de zee in", zegt Isabel Marques da Silva, een zeebiologe van de Universidade Lúrio in Mozambique. "Daarom komt malaria hier zoveel voor. De mensen gebruiken de muskietennetten niet tegen de muskieten. Ze gebruiken ze om te vissen." Maar de fijnmazige netten, met openingen die kleiner zijn dan een muskiet, vangen veel meer leven dan een traditioneel visnet. Volgens de wetenschappers kan dat de al bedreigde visstand nog verder in gevaar brengen. En vis is een kritieke voedselbron voor miljoenen van de armsten van de wereld.

Gevangenisstraf

Niet alleen wetenschappers maken zich zorgen. Op de stranden van Madagaskar gaan vissers die hun levensonderhoud bedreigd zien op de vuist met mensen die zeggen dat ze zonder muskietennetten zullen verhongeren. In Congo heeft men netten in beslag genomen en verbrand. In augustus dreigde Yoweri Musevini, de president van Oeganda, met gevangenisstraffen voor mensen die met muskietennetten vissen.

Er zou ook een gezondheidsgevaar bestaan, want veel van de met insecticide behandelde netten worden door meren en rivieren gesleept waar mensen uit drinken. Een van de meest gebruikte middelen is permethrine, dat volgens het Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) "waarschijnlijk kankerverwekkend is voor de mens" als het oraal wordt ingenomen. Het EPA noemt permethrine bovendien "zeer giftig" voor vissen.

Hoewel de overgrote meerderheid van de muskietennetten volgens de experts wordt gebruikt voor hun eigenlijke doel - om over bedden te hangen -, weet men niet op welke schaal met de netten wordt gevist. "Als je het de mensen vraagt, zullen ze het allemaal ontkennen", zegt Seth Faison, woordvoerder van het Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria, dat de aankoop van 450 miljoen netten heeft gefinancierd. Volgens Faison en verscheidene andere gezondheidsspecialisten is het vissen met muskietennetten echter 'anekdotisch'. "Vergeleken met de schaal van de malariacampagne is het minuscuul, misschien 1 procent." Wat nog altijd met miljoenen netten overeenkomt.

Een van de weinige gedetailleerde studies over het probleem zegt dat in verscheidene dorpen aan het Tanganyikameer, dat door Congo, Burundi, Zambia en Tanzania wordt gedeeld, 87,2 procent van de gezinnen muskietennetten gebruikt om te vissen. Toen de studie vorig jaar op een malariacongres werd gepresenteerd, was de ontvangst opvallend koel. "De mensen reageren erg defensief", zegt Amy Lehman, een Amerikaanse arts die de Lake Tanganyika Floating Health Clinic heeft gesticht én auteur van de studie. "De kreet 'Geef 10 dollar voor een net en red een leven' is een sterke boodschap. Maar wat als dat net wordt uitgedeeld in een streek met voedseltekort, zodat het misschien geen enkele invloed heeft op het malariacijfer en zelfs het milieu kan schaden? Dan verliest iedereen. Dat is een minder mooi verhaal."

Broedplaatsen verwoest

Gemakkelijke oplossingen zijn er duidelijk niet. De mensen die met muskietennetten vissen, hebben geen boten en geen visgerief - vaak zijn het vrouwen en kinderen, de armsten van de armen. Ze blijven op de oever en slepen hun netten door ondiep water waar veel soorten zich voortplanten. Dat schept weer een nieuw probleem: langzaam maar zeker worden kwetsbare broedplaatsen verwoest.

Lehman, de Amerikaanse arts aan het Tanganyikameer, vraagt zich af of er geen betere oplossingen bestaan om malaria te bestrijden in gemeenschappen die aan het water leven. Speciaal behandelde wandbekledingen? Horren? "Waarom wordt die vraag niet gesteld?" zegt ze een beetje geïrriteerd. "Misschien omdat we het antwoord niet echt willen kennen?"

Voor Ndefi is de keuze pijnlijk maar eenvoudig. Hij kent de gevaren van malaria maar al te goed. Zijn eigen zoontje, Junior, is vier jaar geleden aan de ziekte overleden. Junior wachtte hem altijd bij de hut op als Ndefi thuiskwam van het vissen. Ndefi hoopt dat malaria zijn dierbaren in de toekomst zal sparen. Maar hij weet dat zijn gezin zonder eten niet zal overleven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234