Dinsdag 26/10/2021

Schaamte en taboe

Het meest hinderlijke taboe voor ons gevoel van vrijheid, is dat op de schaamte zelf

Zooey Deschanel als de prettig gestoorde en haar 'awkwardness' omarmende Jess in New Girl. Beeld kos
Zooey Deschanel als de prettig gestoorde en haar 'awkwardness' omarmende Jess in New Girl.Beeld kos

Om onze samenleving steeds verder in de richting van het verlichte vrijzinnige ideaal te duwen, lijken alle taboes zo onderhand de baan te moeten ruimen. Hoewel schaamte zeker enorm hinderlijk kan zijn, is de emotie zonder meer verwerpen misschien toch niet de beste oplossing. Sterker nog: de sleutel van een echt vrij leven, zou wel eens in het aanvaarden van onze schaamrode wangen kunnen liggen.

Nadat Klara-presentatrice Heleen Debryune enkele avonden geleden in het praatprogramma Van Gils & Gasten op Canvas een lans kwam breken voor het wegvegen van alle taboes rond de vrouwelijke menstruatie, barstte een debat rond schroom, schaamte en taboes los. Welke zaken zijn het waard om er ons het schaamrood nog voor op de wangen te halen? En welke zouden er eerder bij gebaat zijn volledig onder het juk der taboesfeer uitgehaald te worden? Het lijkt geen simpele kwestie.

Onder meer Ann De Craemer, schrijfster en columniste bij De Morgen, benadrukte dat schaamte een universeel menselijke emotie is, die niet noodzakelijk negatief moet zijn. Dat schaamte er net voor zorgt dat we gevoelig blijven voor de ruimte die er zich tussen ons en de ander bevindt. Volgens De Cramer is een beetje gêne hier en daar dan ook een veel groter teken van beschaving, dan het - desnoods met de botte hakbijl der platvloersheid - nastreven van een taboeloze en open samenleving waarin objecten als menstruatiecups, dildo's en tampons zomaar open en bloot over tong en toonbank rollen.

Schroom en gevoeligheid

Over welke van beide insteken nu de meest gerechtvaardigde is, vindt ook moraalfilosofe Tinneke Beeckman het moeilijk oordelen. "In feite is voor beide kanten van het paradigma wel iets te zeggen", vertelt ze in De Bende van Annemie op Radio 1. "Wat ik in de discussie wel gemist heb, is het woord schroom. Wanneer iemand schroom heeft om een bepaald thema aan te kaarten of iets uit te spreken, dan anticipeert die persoon daarmee op de schaamte die dat onderwerp eventueel bij de ander zou kunnen uitlokken."

"Die gevoeligheid voor de ander is mooi. Het zou dan ook jammer zijn mocht die verloren gaan. Aan de andere kant zou het voor sommige zaken inderdaad beter zijn, mochten ze wel bespreekbaar gemaakt worden." Want, zo blijkt, schaamte kan wel degelijk zwaar doorwegen op het leven van een mens, zelfs zonder dat we dat zelf doorhebben.

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

1. Schaamte: wat is het eigenlijk?

Schaamte is een universeel menselijke emotie die tot stand komt wanneer we het gevoel hebben niet goed genoeg te zijn. De neiging tot schaamte blijkt - jammer genoeg - in onze natuur ingebakken: "Enkel primaten die op geen enkele manier in staat zijn om zich empatisch in een ander in te leven, hebben het niet", legt Brené Brown, professor aan de University of Houston en onderzoekster naar kwetsbaarheid en schaamte, uit.

"Ieder van ons heeft een beeld in zijn hoofd van wie hij is, of van wie hij zou willen zijn. Schaamte ontstaat wanneer je het akelige gevoel hebt niet aan dat beeld te voldoen, vooral niet zoals dat bestaat in de perceptie van anderen." Dat gevoel is sterker dan onszelf en daarom ook moeilijk te vermijden.

2. Is dat dan een probleem?

Dat is het wel degelijk, want hoewel de emotie er in eerste instantie op gericht is om ons contact met anderen te bevorderen - door ons ervan bewust te maken wat er precies van ons wordt verwacht zodat we ook ons gedrag daar indien nodig op tijd en stond aan kunnen aanpassen - heeft schaamte paradoxaal genoeg net vaak het tegengestelde effect.

"Wanneer we ons schamen, gaan we nooit voluit onszelf durven zijn. Onder invloed van wat wij denken dat sociaal wenselijk is, gaan we onze persoonlijkheid verbergen of vervormen", zegt Brown. Niet alleen beperkt die instelling onze persoonlijke bewegingsruimte aanzienlijk, het zorgt er ook nog eens voor dat anderen - tegen al onze goede bedoelingen in - net verder van ons verwijderd raken.

Voor echt menselijk contact is er immers altijd een zekere mate van authenticiteit nodig: enkel wanneer de ander het gevoel krijgt een stukje van onze 'ware aard' te zien, zal hij of zij de neiging hebben om ook zijn volle zelf te zijn en toenadering tot ons te zoeken. Alleen zo kan er een diepere band tussen mensen gesmeed worden. Dat het net de ultieme angst is niet door de ander aanvaard of 'leuk gevonden' te worden, die ervoor zorgt dat dat ook daadwerkelijk niet zal gebeuren, is bijzonder spijtig en haast wreed ironisch.

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

3. Moeten we onze schaamte dan maar overboord gooien?

Wil dat dan zeggen dat we alle vormen van menselijke schaamte best in één banale omhaal met de grond gelijk moeten maken? Helemaal niet, zo zegt Batja Gomes de Mesquita, professor in de Sociale en Culturele Psychologie aan de KU Leuven. Het disfunctionele van schaamte zit volgens haar dan ook niet zozeer in de emotie zelf, maar wel in de culturele context die rond de emotie hangt. "Het feit dat schaamte door onze cultuur als iets negatiefs benaderd wordt, als iets dat verwerpelijk is en waar men zeker niet op betrapt mag worden, is wat het lastig maakt."

Als we ons minder zouden 'schamen' voor het voelen van schaamte zelf, zou dat al een hele verandering zijn. Om onder het beknellende juk van schaamte uit te raken, zouden we dan ook beter aanvaarden dat het een heel menselijke emotie is, die helemaal niet hinderlijk, verkeerd of 'beschamend' zou moeten zijn. Door te aanvaarden dat je je schaamt en daar niet over in te zitten, komt er ook meer ruimte vrij om over de inhoud van de beleving na te denken.

Zelfcompassie en mildheid naar de eigen ervaring toe, lijkt - zoals in zoveel gevallen - dus ook hier de eerste stap op weg naar een vrijer, en minder 'schromelijk' bestaan. Door te stellen dat het grootste taboe vandaag wel eens op de schaamte zelf zou kunnen liggen, lijkt De Craemer er in haar column dan ook pal bovenop te zitten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234