Vrijdag 06/12/2019

Godsbewijs

"Godsdienst is saai en gevaarlijk"

Richard Dawkins. Beeld Franky Verdickt

Hij noemt religie een 'georganiseerde licentie om aanvaardbaar stompzinnig te zijn' en 'bewees' dat 'god zo goed als zeker niet bestaat'. De zeer heftige kritiek daarop glijdt al jaren van evolutiebioloog Richard Dawkins (74) af. "Veel belangrijker zijn de massa's brieven van mensen die mij opgelucht melden dat ze van hun geloof zijn verlost."

"Kijk! Je selecteert een slak met een puntige kop en die krijgt dan gelijkaardige nakomelingen met allemaal een iets andere puntige kop. En dan selecteer je daar weer degene uit met het meest puntige hoofd. Zie je hoe het telkens erg kleine veranderingen zijn maar hoe je na ettelijke stappen toch volledig andere schepsels krijgt? Fantastisch!"

Richard Dawkins, wereldberoemd door zijn bestsellers God als misvatting en Zelfzuchtige genen, veert op als een dolenthousiast kind met een nieuw speeltje wanneer hij in zijn exotisch gezellige huiskamer in Oxford de laptop openklapt en zijn computergame opstart. De blinde horlogemaker heet het, naar zijn gelijknamige boek uit 1986, waarin hij aantoont hoe de evolutie in de natuur van zeer eenvoudige naar zeer complexe wezens door natuurlijke selectie wordt gestuurd en verklaard kan worden.

De flamboyante evolutiebioloog schreef het spelletje in de jaren 80. Maar de originele computertaal wordt al lang niet meer gebruikt, waardoor het jarenlang stof verzamelde. Via een oproep op zijn website vond Dawkins een programmeur in Kentucky die aanbood het opnieuw tot leven te wekken. De man in kwestie, Alan Canon, groeide op als christelijke fundamentalist maar stapte uit zijn geloof en werd een zware Dawkins-fan. Zijn grote held bijspringen zag hij maar wat zitten.

Zo vat de reanimatie van de game Dawkins' carrière perfect samen: wetenschap en vooral de evolutieleer promoten en mensen "bevrijden van religie". In zijn spits geschreven boeken doet hij dat als de academicus met een groot gevoel voor droge humor. In debatten en vooral op Twitter maakt hij zijn punt niet zelden compromisloos, waardoor sommigen hem een gebrek aan tact, "dogmatisch fundamentalisme", "islamofobie" en "arrogantie" verwijten en zelfs fans van het eerste uur maken zich zorgen over zijn heftige tussenkomsten.

Eén voorbeeld is een tweet over de impact van religie op kinderen: "Hoe durf je je stomme, onbewezen bijgeloof opdringen aan onschuldige kinderen die te jong zijn om daar verzet tegen te bieden?" De meest befaamde professor van de Universiteit van Oxford omschrijft religie dan ook als "een georganiseerde licentie om aanvaardbaar stompzinnig te zijn".

Nog op Twitter deelde hij enkele dagen geleden met zijn 1,3 miljoen volgers zijn wanhoop over het nieuws dat Moeder Teresa heilig verklaard wordt omdat ze mirakels zou hebben verricht, waaronder de genezing van een man met hersentumoren. "Staat er echt geen grens op de goedgelovigheid van religie?", aldus Dawkins.

Godsbewijs

Terwijl christenen kerststallen bewonderen of de magie van de nachtmis ervaren, worden mensen in naam van religies gedood en gediscrimineerd. Daarom moeten we religie op de plank met sprookjesboeken parkeren, bepleiten de 'nieuwe atheïsten'. De Morgen sprak met vier beroemde godloochenende wetenschappers. Slot: atheïstisch boegbeeld Richard Dawkins over zijn strijd tegen religie.

Ook Oxford baadt in de kerstsfeer. Afgaand op uw imago zouden we denken dat u hier nu loopt te sakkeren over zoveel onzin?
(lacht) "Ik ben niet iemand die weigert 'vrolijk kerstfeest' te zeggen. Ik ben natuurlijk een atheïst maar ik zie mezelf ook als een culturele christen, want ik ben in een christelijke context opgegroeid en ik voel een culturele link met de kerststradities. Ik feest mee. Ik geloof er toch helemaal niets van en breng het onder bij de afdeling 'sprookjes' waar we allemaal uit gewoonte aan meedoen. Maar wanneer ik zie dat door religie mensen schade oplopen en kennis wordt tegengehouden, dan kan ik niet anders dan mij verzetten."

U wil vooral kinderen beschermen?
"Ja, omdat religie er altijd van jongsaf ingeramd wordt, en ik vind het zo triest dat een jonge geest op die manier nodeloos verward wordt en de boodschap krijgt dat je vooral geen vragen mag stellen over hoe alles in elkaar zit. Het leert ons genoegen te nemen met de wereld níét begrijpen. Onvermoeibaar wil ik daarom blijven herhalen dat kinderen met religie indoctrineren door en door slecht is."

"Ik zat zelf ook op een christelijke school. Mijn ouders legden geen druk om te geloven maar die school wel. Na mijn vormsel op mijn dertiende was ik erg gelovig en bad ik elke avond tot God. Na een tijdje werd dat minder sterk, onder andere omdat ik in de les ontdekte dat er meerdere tegenstrijdige religies en goden waren. Vooral het idee dat het zo onwaarschijnlijk is dat wij hier zijn, deed me toch nog een tijdje blijven geloven. Maar nadat een vriend die Darwin had gelezen me de evolutietheorie uitlegde, werd ik op mijn zeventiende atheïst. Zelf hield ik geen trauma's over aan een religieuze opleiding, maar ik heb al te veel verhalen van mensen gehoord en gelezen die jaren doodsbang zijn geweest voor de hel, voor zonde, voor zogenaamd verkeerde gedachten. Dat is een vorm van misbruik."

Zou u weigeren een stervend kind te troosten met verhalen over de hemel?
"In die context zou ik de illusie niet wegnemen. Religie hoeft ook niet te verdwijnen als deel van ons cultureel erfgoed. Het probleem is dat zoveel mensen er evenveel of meer waarde aan hechten dan aan de werkelijkheid. Op school zou het veel beter zijn les te geven over de verschillende religies zoals we ook literatuur geven, namelijk als een belangrijke vorm van fictie met zeer veel impact op de wereld. Het is, toegegeven, wel zeer slecht geschreven en soms echt heel rare, wrede en saaie fictie, maar de kennis daarover moet je wel hebben. Dat is echter iets helemaal anders dan een kind al labellen als 'christelijk' of 'moslim' en dus vastzetten in een religie nog voor het daar zelf over kan nadenken en beslissen."

Richard Dawkins. Beeld Franky Verdickt

Is het probleem niet eerder domheid in plaats van religie?
"Misschien voor een stuk. Maar als religieuze mensen slim zijn, zijn ze dat ondanks hun geloof. Ik ken de laatste onderzoeken niet, maar ik weet dat er eerder al een verband is gelegd tussen een lager IQ en een grotere mate van gelovig zijn. Het lijkt me zeer plausibel dat domme mensen meer geneigd zijn om religieus te zijn. Kijk je naar de elitewetenschappers van de Amerikaanse Fellows of the National Academy of Sciences en de Britse Royal Society, dan zie je dat maar 10 procent zich als gelovig opgeeft. Dat is veel minder dan het gemiddelde bij de bevolking."

Einstein had het toch over een geloof in God? Kan een wetenschapper niet gelovig zijn?
"Er zijn enkele goeie wetenschappers die gelovig zijn, maar het is echt een minderheid. En als je doorvraagt, blijkt vaak dat ze zeggen religieus te zijn maar dat enkel zijn zoals Einstein dat was. Het is een groot misverstand dat hij gelovig zou zijn geweest. Wel ervaarde hij een bovennatuurlijk gevoel bij de schoonheid van de natuur. Als wetenschappers al 'geloven', dan is het doorgaans in de kracht van de natuur, niet in de Bijbel."

Een ander misverstand is dat de VS als een christelijke natie zou zijn opgericht. U wijst er in God als misvatting op hoe dat pertinent onjuist is. Klopt het dat uw Amerikaanse uitgever u aanvankelijk afraadde dat boek te schrijven?
"Ja, dat was eind jaren 90. Ik broedde al langer op een boek dat het ongezonde blinde respect voor religie zou doorprikken, maar de uitgever zag dat niet zitten. Na enkele jaren Bush veranderde hij van mening en in 2006 kwam dat boek er toch (ondertussen zijn er meer dan drie miljoen exemplaren van verkocht, BDB). Blijkbaar was er in die periode nood aan een werk dat god op zijn plaats zette, want ook de boeken van Sam Harris, Christopher Hitchens en Daniël Dennett (die samen met Dawkins 'de nieuwe atheïsten' worden genoemd, BDB) over die materie zijn toen verschenen."

U wijdt liefst 42 pagina's aan een 'bewijs dat god zo goed als zeker niet bestaat'. Dat staat nog altijd overeind?
"Jazeker. Het idee dat een zo complexe wereld zoals de onze wel móét komen van een intelligente schepper is de reden bij uitstek waarom mensen in 'iets' blijven geloven. Intuïtief hebben we de indruk dat onze wonderlijke en vernuftige wereld wel moet zijn gemaakt door een 'hoger wezen'. Maar kijk je naar het aantal planeten en melkwegstelsels, dan blijkt het leven hier niet zo onwaarschijnlijk. Stel dat er maar één kans op een miljard was dat het leven spontaan zou ontstaan op een planeet zoals het hier is ontstaan, dan zou dat nog op één miljard planeten gebeuren."

"Bovendien valt de idee van de 'intelligente schepper' altijd meteen in elkaar omdat die zelf dan ook zou moeten zijn 'ontworpen' door een nog complexer en intelligenter wezen, enzovoort. In de biologie hebben we dankzij Darwin wél een perfecte verklaring voor de zo onwaarschijnlijke wezens en fenomenen in de natuur, namelijk de natuurlijke selectie. Het is een illusie dat al die complexiteit in één stap door een hoger wezen moet zijn gemaakt."

Nochthans hecht onder andere Francis Crick, een van de ontdekkers van het DNA, wel belang aan het idee van een 'intelligent ontwerp'.
"Crick en co. hebben voorgesteld dat het leven hier misschien 'geplant' is vanop een andere planeet. Het grote verschil met de typische creationistische idee van een scheppende god is dat het bij Crick niet gaat om een zogezegd 'simpele' god die als bij wonder het complexe leven schept. Zo'n eenvoudige god, dat kan logischerwijs niet, want als hij simpel is, kan hij zijn scheppende taak niet aan. Laat staan de hele tijd naar je gebeden luisteren, je zonden vergeven en beslissen wie naar de hel gaat. Maar dat zou wél betekenen dat die hogere intelligente wezens zelf zijn geëvolueerd van eenvoudige naar zeer complexe wezens. Dat kan, maar ik acht het onwaarschijnlijk."

Richard Dawkins. Beeld Franky Verdickt

Neurologisch blijken we wel 'bedraad' om te geloven.
"Dat klopt. 'Geloof gaat toch al heel lang mee', zeggen mensen dan. Maar de griep gaat ook al heel lang mee. Onderzoek toont dat we de neiging hebben overal oorzaak en gevolg en een handelend wezen in te zien en dat we als jonge kinderen gedrild worden te gehoorzamen aan een autoriteit. Het lijkt er hard op dat 'geloven' vooral een nevenproduct is van dit soort neigingen die een evolutionair voordeel hebben."

"Een ander voorbeeld is verliefd worden, wat nuttig is voor de zorg voor nakomelingen, maar wat ook neerkomt op irrationele adoratie voor één persoon. Het is met andere woorden niet omdat er allerlei verklaringen zijn voor geloven in een god als menselijke trek, dat dat geloof nuttig en nodig is."

Is de impact van religie in het Westen niet eerder een Amerikaans dan een Europees probleem?
"Zeker, en daarom voert mijn organisatie, de Richard Dawkins Foundation for Reason and Science, vooral campagne in de VS. Iedereen neemt aan dat het hele land gelovig is omdat de politiek zo op God gericht is en de politici de hele tijd aanpappen met de religieuze lobby's. Maar steeds meer mensen geloven niet meer. Alleen zwijgt iedereen erover. Net daarom lanceerden we de campagne 'Openly Secular', met getuigenissen van gewone burgers en van sterren die ervoor uitkomen dat ze niet in god geloven. Die openheid is echt nog een uitdaging."

"We zien ook dat het gebrek aan kennis over de evolutieleer in Amerikaanse middelbare scholen anno 2015 nog altijd zeer slecht is. Leerkrachten weten niet hoe ze het onderwerp moeten onderwijzen of hoe ze de aanvallen die ze krijgen omdat ze die 'controversiële' materie geven moeten pareren. Wij bieden een programma om hen beter op te leiden."

Naar het schijnt zijn er ook atheïstische priesters?
"Via The Clergy Project hebben we al zo'n 500 priesters die er eigenlijk allemaal niets van geloven samengebracht. Ze zijn niet alleen bang om aan de kant te worden geduwd door hun familie en vrienden maar ook om hun job, inkomen, huis en respect te verliezen en helpen elkaar een ander pad in te slaan."

Vallen zij en ook de andere mensen die hun geloof verlaten niet in een spiritueel gat? De mens heeft toch niet genoeg aan rede en logica?
"Natuurlijk hebben we meer nodig. Persoonlijk vind ik het een privilege dat we vandaag zoveel weten en begrijpen over waar we leven, waar we vandaan komen, hoe we zijn ontstaan en wat het universum. Dat vind ik van een fascinerende, poëtische schoonheid. En zoals ik in Een regenboog ontrafelen aangeef, bevatten verklaringen die de wetenschap biedt vaak de meeste schoonheid."

"Het feit dat jij en ik er zijn, dat net wij zijn geboren en niet alle andere mogelijke mensen op basis van ons DNA, is bijvoorbeeld wonderlijk. Het aantal mensen dat er had kunnen zijn in plaats van jij en ik is groter dan het aantal zandkorrels in de Arabische woestijnen. Wij zijn de gelukkigen die wél geboren zijn. Is dat geen prachtige en troostende gedachte? En we hebben toch ook muziek, fictie, kunst, vriendschap?"

U ligt als uithangbord van de 'nieuwe atheïsten' vaak onder vuur omdat u zo fel strijdt tegen religie. Sommigen noemen jullie fundamentalisten. Wat vindt u daarvan?
"Ik vind het vaak vervelend en soms hilarisch. Dat we fundamentalisten zouden zijn, is belachelijk. Wij geloven niet in heilige boeken en onbewezen dogma's en veranderen ons idee wanneer het verkeerd blijkt. Dat je actief tegen religie ingaat, is bovendien niet zo nieuw of uitzonderlijk, dat deed mijn voorbeeld Bertrand Russell (prominente Briste filosoof en atheist, gestorven in de jaren 70, BDB) ook al."

"Wat de aanavllen tegen mij betreft: kijk eens op YouTube onder 'Liefdesbrieven aan Richard Dawkins'. Dat zijn boodschappen van gelovige mensen die opmerkelijk grof en haatdragend zijn. Veel belangrijker voor mij zijn de grote aantallen brieven van mensen die me bedanken om hen te bevrijden. Daar haal ik erg veel voldoening uit, en ze blijven komen."

Recente commentaren hebben u ook het label 'islamofoob' opgeleverd.
"Ik wil zeer sterk benadrukken dat er een verschil is tussen het oneens zijn met de islam - een religie - en je verzetten tegen de mensen die zich lid noemen van die religie. Onvoorstelbaar veel idioten denken dat je, omdat je je verzet tegen een geloof, je ook verzet tegen de mensen die haar aanhangen. Dat is expliciet niet zo. Ik ben een 'religie-foob'. Ik heb een fobie voor onthoofden, zweepslagen, holebi's van gebouwen gooien, afvalligen doden en terreuraanslagen plegen. En ik merk dat veel daarvan in naam van de islam gebeurt."

Richard Dawkins. Beeld Franky Verdickt

Door het enkel over de islam te hebben in verband met de recente terreur, lijkt u de andere factoren te negeren.
"IS en co. praten over niets anders dan religie. Hebben ze het ooit over wat er fout liep bij kolonialisme en geopolitiek? Natuurlijk spelen er ook andere factoren. Wat nu gebeurt, is ook een terugslag van de revolutie in Iran; van Al Qaida en van de zware fout van Bush om de Irak-oorlog te starten. Maar dat het islamgeweld niets met religie te maken heeft, is onjuist. Het is de religie die telkens het cruciale, noodzakelijke opstapje is naar al dat bloedvergieten."

"Bij al die lieve, linkse mensen, zoals ik er zelf eigenlijk ook een ben, is het echter een dogma om het Westen voor alles de schuld te willen geven. In verband met islamterreur vind ik dat onvoldoende. Net omdat dat progressieve media het de hele tijd over de andere factoren hebben en er alles aan doen om het vooral níét over religie te hebben, zie ik het als mijn rol wél op de religie te wijzen."

U schrijft dat 'zelfs gematigde religie' lastig ligt. Gelooft u niet in de vernieuwers binnen de islam die een tolerante, hervormde versie nastreven?
"Sam Harris maakte als eerste het punt dat 'gematigde' religie de wereld veilig maakt voor extremistische religie, omdat het hoe dan ook de idee promoot dat geloof zonder scepsis of bewijzen een goeie zaak is en in naam van religie heel veel klakkeloos aanvaard wordt. En wanneer mensen dat slikken, kun je niet meer met ze in discussie gaan, want je moet hun geloof respecteren simpelweg omdat het geloof is. De meeste gelovigen zijn gelukkig niet gewelddadig, maar de minderheid die dat wel zijn, nemen hun geloof letterlijk en eigenlijk is dat, wat de Koran betreft, ook de bedoeling."

"Mensen zoals Ayaan Hirsi Ali geloven in een gematigder islam. Slagen de hervormers, dan zal dat betekenen dat meer en meer mensen hun geloof veel minder letterlijk en serieus nemen. Ik zie dat de mens op dat vlak altijd vooruitgang heeft geboekt. Daarom ben ik over de nefaste impact van religie op lange termijn eerder optimistisch dan pessimistisch."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234