Dinsdag 14/07/2020

Essay

Global warming kan Hitlers geest wekken

In Soedan hebben we het al gezien, stelt Snyder. De Arabieren namen het land van de Afrikaanse herders in, volkeren werden uitgeroeid.Beeld REUTERS

Hitler schoof de wetenschap opzij, wakkerde paniek aan en legde zo de basis van een genocide. Dat zou in dit tijdperk van klimaatverandering zomaar opnieuw kunnen gebeuren, argumenteert de gezaghebbende historicus Timothy Snyder in zijn nieuwe boek 'Black Earth: The Holocaust as History and Warning'.

Voordat hij het schot loste, tilde de commandant van de Einsatzgruppe het Joodse kind op en zei: "Jij moet sterven, zodat wij kunnen leven". Naarmate het doden vorderde, rationaliseerden ook andere Duitsers de moord op Joodse kinderen op dezelfde manier: zij of wij.

Vandaag zien we de Endlösung van de nazi's als een soort hoogtepunt van een duistere technologie. Maar in feite ging het om het van dichtbij vermoorden van mensen, in een oorlog om bestaansmiddelen. De oorlog die de Joden onder Duitse controle bracht, werd gevochten omdat Hitler meende dat Duitsland meer land en voedsel nodig had om te overleven en zijn levensstandaard op peil te houden; en dat de Joden en hun ideeën een bedreiging vormden voor zijn gewelddadige expansionistische programma.

De Holocaust lijkt misschien een verre verschrikking waarvan we de lessen allang geleerd hebben. Maar helaas kunnen de zorgen van ons eigen tijdperk er opnieuw toe leiden dat zondebokken en denkbeeldige vijanden aangewezen worden. Tegelijk kunnen door de hedendaagse milieuproblemen nieuwe variaties op Hitlers ideeën ontstaan, met name in landen die graag hun groeiende bevolking willen voeden of hun stijgende levensstandaard behouden.

Het Duitse streven naar overheersing was gebaseerd op een ontkenning van de wetenschap. Hitlers alternatief was het idee van de Lebensraum. Duitsland had een Oost-Europees rijk nodig omdat alleen veroveringen, en niet zozeer de landbouwtechnologie, uitzicht gaven op de hoop het Duitse volk te kunnen voeden.

In het Tweede Boek van Hitler, dat in 1928 werd geschreven maar pas na zijn dood werd uitgegeven, hield hij staande dat de honger de gewasverbeteringen zou overtreffen en dat alle "wetenschappelijke methoden van grondbeheer" al hadden gefaald. Geen denkbare verbetering zou de Duitsers in de gelegenheid stellen zich te voeden "van eigen land en territorium", zo beweerde hij. Hitler ontkende specifiek - en ten onrechte - dat irrigatie, hybriden en meststoffen de relatie tussen mensen en het land zou kunnen veranderen.

Het nastreven van vrede en overvloed via de wetenschap, zo beweerde hij in Mein Kampf, was een Joods complot om de Duitsers af te leiden van de noodzaak om oorlog te voeren. "Het is altijd de Jood", betoogde Hitler, "die erop uit is en erin slaagt om zulke dodelijke manieren van denken te implanteren."

Timothy Snyder, historicus aan de universiteit van Yale.Beeld rv

Niet zo ver van ons denken

Hoe exotisch dit ook mag klinken, het concept van de Lebensraum ligt minder ver af van onze eigen manier van denken dan we geloven. Duitsland was afhankelijk van de import van landbouwproducten. Toen het tijdens de Eerste Wereldoorlog geblokkeerd werd, kregen de Duitsers te maken met reële onzekerheden over het de voedselvoorziening.

Hitler transformeerde deze angst in een visie van absolute verovering, die voor totale zekerheid zou zorgen. Het concept van de Lebensraum linkte een uitroeiingsoorlog aan de verbetering van de levensstandaard. Joseph Goebbels, de voornaamste nazipropagandist, kon zo het doel van een uitroeiingsoorlog definiëren als "een groot ontbijt, een grote lunch en een groot diner". Hij verwarde levensstandaard met leven.

Om Duitslands Lebensraum uit te breiden, was Hitler van plan Oekraïne van de Sovjet-Unie af te pakken, dertig miljoen Oost-Europeanen de hongerdood te laten sterven en het voedsel naar Duitsland over te brengen. Toen Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, had de campagne twee belangrijke doelen: de controle over de vruchtbare Oekraïense grond en de vernietiging van de Joden die daar woonden. Het was deze invasie die hulpeloze Joodse kinderen overleverde aan de genade van moordzuchtige Einsatzgruppen.

Land inpikken

De klimaatverandering dreigt een nieuwe ecologische paniek uit te lokken. Tot nu toe hebben arme mensen in Afrika en het Midden-Oosten er het meest onder te lijden. De massamoord op minstens 500.000 Rwandezen in 1994 volgde op een daling van de landbouwproductie gedurende de jaren ervoor. Hutu's vermoordden Tutsi's, niet alleen uit etnische haat, maar ook om hun land in te pikken, zoals veel moordenaars later hebben toegegeven.

In Soedan zette de droogte de Arabieren ertoe aan het land van de Afrikaanse herders binnen te dringen. De Soedanese regering koos de kant van de Arabieren en voerde een beleid dat gericht was op het uitroeien van de volkeren van de Zaghawa, de Masalit en de Fur in Darfur en omringende gebieden.

De klimaatverandering plaatst de onzekerheid over het voedselaanbod ook opnieuw in het centrum van de politiek der grootmachten. China is vandaag, net als Duitsland vóór de oorlog, een industriële macht die zijn bevolking niet van het eigen grondgebied kan voeden, en dus afhankelijk is van de onvoorspelbare internationale markten.

Dit kan de bevolking van China ontvankelijk maken voor een heropleving van ideeën als dat van de Lebensraum. De Chinese regering moet een niet zo verre geschiedenis van het uithongeren van de eigen bevolking balanceren met de huidige belofte van steeds verder toenemende welvaart - en heeft intussen te maken met steeds ongunstiger klimaatomstandigheden.

Het gevaar is niet dat de Chinezen in de nabije toekomst feitelijk zullen komen te verhongeren, net zomin als dat het geval was met de Duitsers in de jaren 30. Het risico is dat een ontwikkeld land, dat in staat is zijn militaire macht te ontplooien, net als Hitlers Duitsland bevangen wordt door een ecologische paniek, en drastische stappen gaat zetten om zijn bestaande levensstandaard te beschermen.

Hoe kan zo'n scenario zich ontvouwen? China leaset al een tiende van de landbouwgrond van Oekraïne, en koopt voedsel op zodra het mondiale aanbod krapper wordt. Tijdens de droogte van 2010 hebben Chinese paniekaankopen ertoe bijgedragen dat er in het Midden-Oosten broodrellen en revoluties uitbraken. Het Chinese leiderschap beschouwt Afrika nu al als een langetermijnbron voor voedsel. Hoewel veel Afrikanen zelf nog steeds honger lijden, bezit hun continent ongeveer de helft van de ongebruikte landbouwgrond in de wereld. Net als China zijn de Verenigde Arabische Emiraten en Zuid-Korea geïnteresseerd in de vruchtbare gebieden van Soedan. En ook Japan, Qatar en Saoedi-Arabië hebben zich geschaard bij de landen die pogingen doen om land in Afrika te kopen of te leasen.

Landen die grond nodig hebben, zullen waarschijnlijk beginnen met tactvolle aankopen of leases; maar onder omstandigheden van stress of acute nood kunnen zulke agrarische exportzones versterkte koloniën worden, die met geweld verdedigd moeten worden.

Het Chinese leger tijdens een parade.Beeld AP
Tijdens de droogte van 2010 hebben Chinese paniekaankopen ertoe bijgedragen dat er in het Midden-Oosten broodrellen en revoluties uitbraken.Beeld REUTERS

Klimaatwetenschap gedwarsboomd

Hitler heeft ecologische paniek verspreid door te beweren dat Duitsland alleen veilig kon zijn met meer land en door te ontkennen dat de wetenschap een alternatief voor de oorlog bood. Door de atmosfeer te vergiftigen met broeikasgassen, hebben de Verenigde Staten meer gedaan dan elk ander land om de volgende ecologische paniek te veroorzaken, maar het is het enige land waar de klimaatwetenschap nog steeds wordt gedwarsboomd door bepaalde politieke en zakelijke elites. De ontkenners stellen de empirische bevindingen van wetenschappers vaak als een samenzwering voor en twijfelen aan de geldigheid van de wetenschap: een intellectuele houding die ongemakkelijk dichtbij die van Hitler staat.

De volledige consequenties van de klimaatverandering zullen Amerika pas bereiken als die al tientallen jaren ellende en chaos in andere streken heeft veroorzaakt. En dan zullen de klimaatwetenschap en de energietechnologie geen verschil meer kunnen maken. Tegen de tijd dat de deur in de VS open gaat voor de demagogie van de klimaatpaniek, zullen de Amerikanen al jarenlang klimaatrampen over de wereld hebben verspreid.

De Europese Unie neemt de opwarming van de aarde daarentegen zeer serieus, maar haar bestaan staat op het spel. Nu Afrika en het Midden-Oosten blijven opwarmen, en oorlogen om zich heen grijpen, maken economische migranten en oorlogsvluchtelingen gevaarlijke reizen om naar Europa te vluchten. In reactie daarop hebben Europese populisten opgeroepen tot de strikte verdediging van de nationale grenzen en het opheffen van de unie. Veel van deze populistische partijen worden gesteund door Rusland, dat openlijk een verdeel-en-heers-beleid nastreeft, met het doel Europa uit elkaar te spelen.

De Russische interventie in Oekraïne van 2014 heeft de vreedzame orde die de Europeanen als vanzelfsprekend zijn gaan zien, aan flarden gescheurd. Het Kremlin, dat economisch afhankelijk is van de export van olie en gas naar Europa, probeert nu gasovereenkomsten te sluiten met individuele Europese staten om de Europese eenheid te verzwakken en de eigen invloed uit te breiden. Tegelijk doet president Poetin nostalgisch over de jaren 30, terwijl Russische nationalisten homoseksuelen, kosmopolitische intellectuelen en Joden de schuld geven voor de anti-oorlogssentimenten. Niets van dit alles voorspelt veel goeds voor de toekomst van Europa, of die van Rusland.

Massamoorden

Als er massamoorden op komst zijn, zullen die zich niet aankondigen in de taal waar wij vertrouwd mee zijn. Het naziscenario van 1941 zal niet in precies dezelfde vorm terugkeren, maar diverse oorzakelijke factoren dienen zich al aan.

Het is niet moeilijk je etnische moorden in Afrika voor te stellen, want die zijn al eerder voorgekomen. Net als de triomf van een gewelddadige tak van het islamisme in het gortdroge Midden-Oosten. Of een Chinese greep naar grondstoffen in Afrika of Rusland of Oost-Europa, wat betekent dat de mensen die er al wonen op het verwijderen van de mensen die daar al wonen. Of ook nog: een toenemende mondiale ecologische paniek als Amerika de klimaatwetenschap vaarwel zegt of de Europese Unie uit elkaar valt.

Vandaag de dag staan we voor dezelfde cruciale keuze tussen wetenschap en ideologie waar de Duitsers ooit voor stonden. Zullen we het empirisch bewijsmateriaal aanvaarden en op zoek gaan naar nieuwe energiehulpbronnen, of toestaan dat een golf van ecologische paniek zich over de wereld verspreidt?

Het ontkennen van de wetenschap brengt de toekomst in gevaar, door de spoken uit het verleden op te roepen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234