Maandag 17/06/2019

Wetenschap

Genetisch bewerkte Chinese tweeling blijkt net méér kans op overlijden te hebben

He Jiankui (Southern University of Science and Technology of China) paste de genen aan van een Chinese tweeling die hij zo tegen hiv wilde beschermen Beeld VCG via Getty Images

Een half jaar geleden schokte de Chinese wetenschapper He Jiankui met de eerste genetisch bewerkte baby’s ooit. Dankzij zijn puzzelwerk ‘zouden ze nooit hiv krijgen’, claimde hij. Nu blijkt dat wat hij bij de tweeling wilde aanpassen, de sterftekans met zo’n 20 procent doet toenemen. ‘Dit is een les in nederigheid.’

He en zijn team pasten de embryo’s van de tweeling aan met de gentechniek Crispr/Cas-9. Volgens de door collega’s zwaar uitgejouwde geneticus zou er nu ook nog een derde ‘bewerkte’ baby op komst zijn. De bedoeling: een gen uitschakelen, waardoor ze immuun zouden worden voor hiv.

He poogde het CCR5-gen aan banden te leggen. Bij mensen die een mutatie dragen in dat gen, kan het hiv-virus namelijk de cellen niet binnendringen. En He gebruikte de Crispr-methode, die ‘knippen en plakken met DNA’ makkelijk en goedkoop maakt en daarom veelbelovend is om gewassen en dieren te verbeteren – maar ook om bij mensen erfelijke ziektes uit te bannen. Die knip je dan letterlijk weg.

‘Totaal ongepast’

Maar de verontwaardiging over He’s onderneming was onder wetenschappers zo groot omdat momenteel te weinig bekend is over de impact van Crispr-ingrepen bij embryo’s én omdat al hun nakomelingen de aanpassingen onvermijdelijk erven. “Ik ben echt ontzet. Dit is totaal ongepast”, reageerde Crispr-pionier Jennifer Doudna. Zij en anderen vragen registratie en regulering voor Crispr-toepassingen op levensvatbare embryo’s die geboren zouden worden.

Te midden van de hoogoplopende emoties over He’s stunt, besloten genetici Rasmus Nielsen en Xinzhu Wei van de Universiteit van Californië uit te zoeken wat eventueel ongewilde medische gevolgen kunnen zijn van het uitschakelen van het CCR5-gen. “Aanzienlijk meer kans om vroeger  te sterven”, zo luidt nu hun conclusie in vakblad Nature Medicine.

Het team analyseerde meer dan 400.000 patiëntendossiers van de Britse Biobank. Mensen die enkel over het gemuteerde gen beschikken en zo dus tegen hiv beschermd zouden zijn, hebben een 21 procent hogere sterftekans tussen de leeftijd van 41 en 78 jaar dan mensen die nog een normaal exemplaar van het gen dragen.

Eerder was al aangetoond dat wie enkel het gemuteerde gen draagt, vier keer zo vaak sterft aan griep. Dus CCR5 beschermt ons tegen het ene virus maar maakt ons gevoeliger voor het andere. En wellicht speelt CCR5 een rol speelt bij heel wat andere lichaamsfuncties.

Beeld DM

Onzekerheden

“Los van de vele ethische vraagtekens is het met de huidige kennis nog altijd erg gevaarlijk om nieuwe mutaties proberen in te voeren zonder goed te weten wat het totale effect zal zijn”, zegt professor Nielsen. “In dit geval blijkt het toch eerder een mutatie die je liever niet draagt.”

Omdat één gen een hele reeks kenmerken kan beïnvloeden én omdat de impact van een mutatie ook kan verschillen naargelang de omgeving, kunnen er dus veel onzekerheden en onbekenden zijn.

Voor George Daley, decaan van Harvard Medical School, is het onderzoek van Nielsen en Wei daarom “een les in nederigheid. Zelfs wanneer we denken iets te weten over een gen, kunnen we altijd nog verrast worden.” 

Dat is niet zo onlogisch, zegt geneticus Gert Matthijs (KU Leuven). “De functies van een gen kunnen tegenstrijdig zijn. Een gen kan bijvoorbeeld belangrijk zijn voor ons immuunsysteem maar met één zwak punt, zoals hier bij de verdediging tegen het griepvirus.

Over de concrete impact op ’de Chinese baby’s kunnen Nielsen en Wei niet veel zeggen: hun sterftecijfers zijn gemiddelden en ze onderzochten wat He poogde te doen. Maar dat lukte niet helemaal.

Lettertjes weghalen

“Hij wilde 32 lettertjes wegknippen maar is daar niet in geslaagd”, zegt kankeronderzoeker Hetty Helsmoortel (UGent). “Bij één kindje haalde hij er vijftien weg, bij het andere haalde hier er vier weg op het ene allel (een bepaalde uitvoering van een gen, red.) en voegde hij er één toe op het andere. Doudna verklaarde dat He zo bewees dat ‘Crisperen’ makkelijk is maar dat het moeilijk is het ook juist te doen. Maar het is waarschijnlijk dat er bij de Chinese kindjes ook ongewenste effecten optreden.”

Het onderzoek geeft volgens Helsmoortel treffend weer hoe de genetica hier nog in de kinderschoenen staat. “Wij wetenschappers bekijken mutaties heel erg vanuit één eigenschap die een ziekte veroorzaakt of ertegen beschermt. Deze studie herinnert eraan dat je ook alle andere gevolgen moet inschatten. Dat lukt helemaal nog niet zo goed”, zegt de experte.

Is er dan geen toekomst voor Crispr wegens te complex en te riskant? “Toch wel”, meent Helsmoortel. “In de landbouw komen nuttige toepassingen in beeld, en in therapievorm bij terminale volwassenen wordt het al succesvol ingezet. Dan zijn er veel minder ethische bezwaren omdat het om doodzieke volwassenen gaat én omdat je dan ook aanpassingen niet doorgeeft aan eventuele nakomelingen.”

Sikkelcelanemie

In een verdere toekomst komen zo’n 7.000 erfelijke ziektes in het vizier die heel duidelijk aan één gen-defect liggen, zoals de veel voorkomende ziekte sikkelcelanemie.

Voor toepassingen bij embryo’s zou Crispr in die veel verdere toekomst vooral kunnen dienen voor nodige aanpassingen die niet uit de genetische trommel van de moeder of de vader kunnen komen. Of wanneer de natuurlijke weg nooit een gezond embryo oplevert. “Maar daarvoor is het dus nog veel te vroeg en wegen de ethische bezwaren te zwaar”, aldus nog Helsmoortel.

Al trekt niet iedereen zich daar evenveel van aan. Zo zou het Amerikaanse Congres binnenkort kunnen instemmen om het verbod op te heffen op genaanpassingen bij embryo’s die daadwerkelijk geboren zullen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden