Donderdag 23/05/2019

Interview

“Geen enkel dier werkt zichzelf dood. Zo dom zijn dieren niet”

Beeld ter illustratie. Beeld AFP

Vooruitgang is soms ook achteruitgang: tegenwoordig sterven meer mensen aan overgewicht dan aan ondervoeding, chronische stress zorgt wereldwijd voor een gigantisch hoog aantal burn-outs en door ons te spiegelen aan het Instagram-ideaal maken we onszelf ongelukkig. Niet zo vreemd, schrijft de Nederlandse Wilma de Rek in haar boek Leef als een beest. Na miljoenen jaren van evolutie kan ons lichaam ons briljante brein niet meer bijbenen. De oplossing? Verder lezen!

Wilma de Rek: “Evolutionair gezien verschilt de mens véél minder van de andere dieren dan hij denkt. Wij zijn niets meer dan één van de vele diersoorten op onze planeet, maar we leven daar totaal niet naar.

“Toen ik twee jaar geleden aan het schrijven was aan De kleine Darwin, een samenvatting van Charles Darwins On the Origin of Species uit 1859, had ik een aha-ervaring. Ik was buiten op de dijk aan het joggen, en keek naar enkele paarden die in de weide aan het rondrennen waren. Hoewel ik niet zo heel veel van ze verschil, moest ik daarna wel weer binnen achter mijn laptop gaan zitten, terwijl die paarden vrolijk in de wei konden blijven lopen. (lacht) De mens is het product van een evolutie die al miljoenen jaren duurt, maar we leven vandaag niet meer op de manier waarvoor we eigenlijk zijn gebouwd. Vanuit dat inzicht kun je heel veel verklaren.

“Er woeden nu felle discussies over wat we moeten doen aan ziektes zoals obesitas en burn-out. Er wordt dan gediscussieerd over campagnes of hoe men de industrie aan banden kan leggen. Maar het gaat zelden over de oorzaak van die ziektes. Daarover gaat Leef als een beest wel. Zodra je snapt dat zulke ziektes mede ontstaan omdat bepaalde mechanismen in ons lijf verouderd zijn en wij niet meer leven als een dier, kun je veel effectiever dingen proberen te veranderen.”

Een straffe uitspraak uit Leef als een beest: hoe wij tegenwoordig leven, is eigenlijk zelfmishandeling. En die mishandeling begint al ’s ochtends, wanneer de wekker gaat.

“Wie zijn wekker zet, begint zijn dag met een doelbewust geplande aanval van acute stress. Het maakt niet uit hoe laat het alarm weerklinkt, het effect is hetzelfde: totale paniek omdat je lichaam even geleden nog in diepe rust was. Er komen extra shots adrenaline vrij, je hartslag stijgt en je bloeddruk gaat omhoog zodat je metéén paraat bent om te vechten of te vluchten – of in deze moderne tijd: opstaan om naar je werk te gaan.

“Heb jij deze ochtend flink je wekker gezet?”

Beeld ter illustratie. Beeld AFP

Jazeker, want ik moest vóór dit interview de hond nog uitlaten.

“Een hond is een zéér goede manier om jezelf in beweging te zetten! Misschien moeten we dat vermelden in de tweede druk. (lacht)

“In onze tijd, waarin gevoel centraal staat, denken we dat het goed is als we de dingen op gevoel en intuïtie doen. Maar net daar loopt het mis. Dieren kunnen op hun intuïtie afgaan om te doen wat goed voor hen is, maar wij niet. Als je je gevoel volgt, dan ga je helemaal niet naar buiten om te wandelen, maar blijf je knus binnen zitten en eet je veel meer dan goed voor je is. In het boek heb ik het voorbeeld gegeven van een pasgeboren ree die je piepend en moederziel alleen in een bos vindt. Neem je ze mee naar je warme stadsappartement, waar ze wordt omringd door herrie? Voer je haar chocolade en chips? Natuurlijk niet, dat zou dierenmishandeling zijn. Maar als je dan naar jezelf kijkt, snap je pas wat je jezelf aandoet. Elke avond binnen naast de warme kachel doorbrengen is wel gezellig, maar ook heel ongezond.

“We moeten dus al een hond in huis halen of een Fitbit aanschaffen om ons lijf het leven te laten leiden van het dier dat we ook effectief zijn. Want met dat geweldige brein van ons hebben we een omgeving gecreëerd die niet meer bij ons lijf past. Er is nu veel meer voedsel dan we nodig hebben, door de auto fietsen we minder, de lift wint het vaak van traplopen, en met alle digitale uitvindingen maken we onszelf gek. Ons hoofd en ons lijf zijn uit elkaar gegroeid. En ons lijf kan ons brein niet meer bijbenen.”

Eigenlijk zijn we slimmer geworden dan goed voor ons is?

“Ja. Hoewel we ontzettend hard op andere dieren lijken, zelfs qua DNA, hebben wij in de loop der tijd een briljant brein ontwikkeld waarmee wij de wereld aan onszelf zijn gaan aanpassen.

“De mens is vermoedelijk gestopt te leven als een beest vanaf de neolithische revolutie, zowat tienduizend jaar geleden. Rondreizende jagers en voedselverzamelaars werden honkvast, en de mens begon diersoorten te domesticeren – tot die tijd leefden mens en dier in harmonie.

“In de 18de en 19de eeuw bracht de industriële revolutie weer een nieuwe druk met zich mee. De mens sloot zich op in fabrieken en kantoren, machines zorgden ervoor dat mensen minder lichamelijk werk moesten uitvoeren, en door het spoorwegnet konden we in een paar uur tijd grote afstanden overbruggen.

“En vandaag zitten we met een digitale revolutie. Sociale media zijn ontwikkeld met ons oeroude beloningssysteem in het achterhoofd. Ze spelen in op onze zwakheden: een like, een comment of een berichtje, en hup, er komt een shotje dopamine in onze hersenen vrij. En omdat we erg gevoelig zijn voor dopamine, werkt dat verslavend.

“Het ironische is dat de heftigste kritiek op sociale media van de gewezen internetpioniers uit Silicon Valley komt. Oud-medewerkers van Google en Facebook hebben het afgelopen jaar uit schuldgevoel het Center for Humane Technology opgericht, om te wijzen op de effecten van sociale media op de geestelijke gezondheid en op sociale relaties. Ik heb twee zoons, allebei twintigers. Als de ene met zijn vrienden afspreekt, leggen ze allemaal hun telefoon aan de kant: degene die er het eerst naar grijpt, moet een rondje geven. Jongeren gaan zichzelf dus al corrigeren omdat ze voelen dat ze er last van hebben.”

Sterk, want voor veel jongeren zijn sociale media hun leven: doen ze er niet aan mee, dan hebben ze het gevoel uit de boot te vallen.

“Heel treurig, maar er is ook een positieve kant: eenzame oudere mensen die vroeger alleen de televisie als gezelschap hadden, vinden elkaar nu via Facebook.

“Facebook-berichten zijn eigenlijk niets anders dan lekkere hapjes, een glas wijn of een sigaret. We zoeken altijd naar genot, omdat genot het grootste deel van de evolutie gezond voor ons was. Doordat onze mechanismen niet aan de moderne tijd zijn aangepast, leidt dat tot problemen. En dat kun je de industrie kwalijk nemen: ze maakt misbruik van ons verouderde beloningssysteem.”

Beeld ter illustratie. Beeld Getty Images/EyeEm Premium

Slapende Trump

Ons lijf slaat vetreserves op voor het geval dat er weer een periode van schaarste zou aanbreken: een overblijfsel uit de oertijd. Maar vandaag is er een overvloed aan voedsel, wat tot overmatig eten en obesitas leidt. Zal ons lijf zich ooit aan die overvloed aanpassen?

“Dat kan, als je de natuurlijke selectie haar gang laat gaan. Maar dat doen wij al lang niet meer: wij grijpen in. Ik ben bijziend en zonder bril of lenzen zie ik niets. In een natuurlijke omgeving was ik al lang tegen een boom gelopen of opgegeten door een leeuw. We schieten onszelf steeds weer te hulp met dingen die ons brein bedenkt. Wij vangen ook ouderen, mensen met een handicap en zieken op: allemaal geweldig, maar daardoor is er geen sprake meer van natuurlijke selectie.”

 Zorgen voor mensen met een handicap en zieken is menselijk, maar niet dierlijk?

“Klopt. Maar we moeten ook helemaal niet terug naar vroeger en leven zoals in de oertijd - het leven is nu oneindig veel prettiger en de omstandigheden zijn veel fijner. Alleen zie je dat ziektes van deze tijd zoals obesitas, stress en burn-out toenemen. Het zou toch fijn zijn als we daar wat aan konden doen?”

Volgens u biedt 'evolutietherapie' redding.

“Ja. En daarmee bedoel ik: we moeten opnieuw meer gaan leven als een beest.

“Geen enkel dier werkt zich dood, zo dom zijn dieren niet. Uit onderzoeken naar hoe dieren het evenwicht verdelen tussen werk, ontspanning en slaap, komt naar voor dat ze net zo hard werken als nodig is: ze eten genoeg om geen honger te lijden en verzekeren zich van nakomelingen, maar daarna houden ze ermee op. De Nederlandse bioloog Serge Daan heeft een interessant experiment met torenvalken uitgevoerd. Gemiddeld besteden de mannetjesvalken vier uur per dag aan de jacht, de rest van de tijd lummelen ze maar wat rond. De vrouwtjes zitten op de eieren, gemiddeld vier stuks. Daan heeft meer eitjes bij de vrouwtjes gelegd, om te kijken of ze die ook zouden uitbroeden – en dat deden ze ook. De mannetjes gingen ook langer op jacht om aan meer voedsel te raken. Het leverde meer nakomelingen op, maar uiteindelijk stierven die torenvalken wel eerder. Van nature weten ze dus precies hoeveel ze moeten doen om op een zo gunstig mogelijke manier hun leven te leiden.

“Dat doet de mens niet: we werken ons dood als we niet uitkijken. En we ontspannen op een verkeerde manier. Zelfs onze vrije tijd is slopend! Daarin trainen we voor marathons, of gaan we ontspannen op een festival. Maar drie dagen dansen op een cocktail van pillen, drank en paarsblauwe lichten, met slechts een paar uur slaap in een piepklein tentje, is veel zwaarder dan drie weken werk.

“Iedereen moet doen waar hij zich het beste bij voelt, maar we zouden wat meer rekening moeten houden met het dier in onszelf en ons afvragen: 'Waar is het bij gebaat?'”

Veel mensen zoeken hun toevlucht tot meditatie om de stress de baas te kunnen.

“En hoe vaak zijn ze niet gestresseerd omdat ze van zichzelf elke dag móéten mediteren? Daar kun je dieren niet op betrappen: zij mediteren uit zichzelf. Ze staan gewoon buiten wat rustig om zich heen te staren en leven in het hier en nu. Terwijl wij daar allerlei dingen voor moeten verzinnen. Ons brein is altijd maar bezig, we kunnen het niet afzetten - denk maar aan al die keren dat je 's nachts de slaap niet kunt vatten omdat je ligt te piekeren. Ons brein maakt het ons moeilijker dan nodig.”

In uw boek verwijst u naar Edison, die bij de introductie van de gloeilamp apetrots zei: 'De mens zal in de toekomst minder tijd in bed doorbrengen.' Slapen zag hij als tijdverspilling, werken was eervol.

“Dat is een mooi voorbeeld van een verstoring van een natuurlijk systeem door een menselijke uitvinding. Pas recent hebben we ontdekt hoe belangrijk slaap is, terwijl het vroeger stoer was om te zeggen dat je maar vier uur per nacht nodig had. Nu, Trump zegt dat nog steeds (lacht).

“Ons lichaam reageert op duisternis met het aanmaken van het slaaphormoon melatonine. Als je de hele avond voor het blauwe licht van een laptop of tv zit, raakt de aanmaak van melatonine verstoord en raak je daarna moeilijk in slaap. Ga maar na: als je rustig in de natuur kampeert, ga je veel vroeger naar bed. Je slaap-waakritme wordt dan hersteld. Daar kun je uit leren.”

Grootste loser

In tegenstelling tot dieren gaan mensen ook actief op zoek naar geluk.

“Wij zijn zo gewend dat onze samenleving maakbaar is, dat we het moeilijk vinden om ons neer te leggen bij het ongeluk dat óók deel uitmaakt van het leven. Ik snap heel goed dat mensen gelukkig willen zijn, maar als je kijkt naar de natuur, zie je dat geluk daar niet zozeer een doel is. Dat alles in evenwicht is, is het hoogst haalbare. Geluk is een cadeau dat je zo nu en dan ten deel valt en waar je dan erg moet van genieten, maar het hoort niet automatisch bij het leven. Denk je dat wel, dan maak je jezelf net ongelukkiger.

“Geluk wordt in onze maatschappij als een prestatie gezien: 'Als je niet gelukkig bent, dan doe je iets verkeerd.' De weinig realistische ideaalbeelden waarmee we op Instagram worden gebombardeerd, hakken er bij velen dan ook diep in. Daardoor krijgen we het gevoel te falen. Terwijl mislukking gewoon bij het leven hoort!

“Mijn eerste boek heette Allemaal losers. We komen onhandig ter wereld en kunnen onszelf niet eens in leven houden, we zijn kaal en hebben kleren nodig om ons warm te houden, we hebben gereedschap nodig om een prooi te vangen. Eigenlijk kunnen we zelf niks: in die zin zijn we de grootste losers van de hele aardbol.”

U zou er dus niet ongelukkig van worden als uw boek niet goed zou verkopen?

“Grappig: van Allemaal losers heb ik er ongeveer 700 verkocht. Dat boekje is mislukt.” (lacht)

In theorie klinkt het natuurlijk mooi: meer bewegen en minder eten, meer slapen en minder werken, languit lummelen in onze vrije tijd en zo veel mogelijk stress vermijden. Maar in de praktijk is het niet zo simpel om te leven als een beest. Mensen komen nu eenmaal in de file terecht om te gaan werken, willen zo goed mogelijk presteren voor hun baas, om dan 's avonds huiswaarts te keren waar ook niet alles pais en vree is.

“Dat benadrukken we ook in het boek. Er is zo'n eeuwenoude uitspraak uit de stoïcijnse filosofie: 'Geef me de kalmte om de dingen te aanvaarden waaraan ik niets kan veranderen, de moed om dingen te veranderen die ik kan veranderen, en de wijsheid om te allen tijde het verschil tussen beide te zien.' Om te beginnen leven als een beest, moet je eerst uitzoeken wat je kunt veranderen.

“Als individu kun je het kapitalisme niet omverwerpen, maar met alle individuen samen vormen we de maatschappij: we hebben het voor een deel zelf in de hand. Ik zou heel graag willen evolueren naar een maatschappij waarin bedrijven hun medewerkers niet meer verplichten om 's ochtends om acht uur aanwezig te zijn of om zo hard te presteren, maar dat besef moet wel bij iedereen doordringen.

“Tot dan kun je kleine dingetjes in je eigen leven veranderen. Een andere job zoeken, je verwachtingen bijstellen, anders gaan eten, elke dag wat meer bewegen omdat je je daar mentaal ook beter door zal voelen.”

Beeld ter illustratie. Beeld AFP

Heeft u zelf huisdieren wier gedrag u in de gaten kunt houden?

“Neen, maar ik ben wel opgevoed in een huis waar altijd poezen waren. Ik kon vroeger jaloers naar hen kijken: hoe zo'n kat lekker opgekruld op het vloerkleed lag te spinnen! Toen dacht ik al: die kat doet blijkbaar iets heel goeds, en ik pak het verkeerd aan.” (lacht)

Bent u, met alle inzichten die u vergaard hebt, zelf anders gaan leven?

“Ik ben me bewuster geworden van hoe ik leef en hoe ik zou moeten leven. Ik wil elke dag joggen, en voel me telkens weer falen als dat niet lukt, maar ik doe het wel veel meer dan voor ik met het boek begon. Ik neem m'n smartphone ook niet meer mee tijdens het lopen: ik kijk gewoon om me heen en geniet van de koetjes, de weiden en de rivieren. Als ik gestresseerd ben, ga ik een uurtje pianospelen, en als ik nu iets lekkers eet, dan denk ik bij de derde hap: ik kan nog een vierde hap nemen, maar ik zal het maar laten. Kennis maakt het gemakkelijker om anders te gaan leven.”

Wat is uw ultieme tip voor onze lezers?

“Gebruik je brein om jezelf weer te laten leven als een beest. Want als je alleen maar luistert naar je lichaam, doe je de verkeerde dingen. Verdiep je in je ontstaansgeschiedenis, zodat je weet hoe je in elkaar zit. Kijk naar je eigen gebruiksaanwijzing en zet dan je brein in om jezelf op het goeie spoor te krijgen. We geven een aantal tips op het einde van het boek: hoe je zou kunnen slapen, ontspannen en bewegen, maar dat is voor iedereen verschillend. Zoek naar de manieren die bij jou passen. Als je eenmaal weet hoe je in elkaar zit, ben je je eigen beste therapeut.”

Woef!

Leef als een beest, Wilma de Rek & Witte Hoogendijk, Uitgeverij Balans

©Humo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.