Maandag 20/01/2020

Gezondheid

Gaat het lichaam echt in spaarstand als je gaat diëten?

Archiefbeeld ter illustratie. Beeld Thinkstock

Over de invloed van voeding op onze gezondheid. Deze week: Gaat het lichaam in spaarstand als je aan het lijnen slaat?

Het nieuwe jaar is acht weken onderweg en iedereen die als goed voornemen aan een dieet is begonnen, merkt dat het niet meer zo hard gaat. Vlogen de kilo's er aanvankelijk af, nu gaat het langzamer. Logisch, bij afvallen gaat het lichaam in de spaarstand, lezen we op internet: het lijf gaat efficiënter om met energie. Maar er klinkt net zo hard kritiek op die theorie, die wordt afgedaan als een hardnekkige fabel, het ultieme 'dikkemensenexcuus'. Wat is waar?

De hoeveelheid energie (lees: calorieën) die we dagelijks nodig hebben, gaat voor tweederde op aan onderhoud van het lijf. Dat heet de ruststofwisseling en die wordt vooral bepaald door de spiermassa en de organen, samen de vetvrije massa genoemd. Het is de energie die bijvoorbeeld wordt gebruikt om organen te laten werken of om het lichaam op temperatuur te houden. Een zwaarder mens heeft niet alleen meer vet maar ook meer vetvrije massa, waarvoor meer energie noodzakelijk is.

100 calorieën per dag

En omgekeerd: wie vetmassa verliest, krijgt minder vetvrije massa en heeft minder energie nodig voor de ruststofwisseling. Gevolg: met je nieuwe gewicht kun je minder eten dan voorheen. Dat kan bij een vrouw die van 90 naar 80 kilo gaat zo 100 kilocalorieën per dag schelen, toch een beschuitje met hagelslag.

Dat is niet alles. Want de afname van de ruststofwisseling blijkt sneller te gaan dan op grond van het verlies van kilo's mag worden verwacht. Adaptieve thermogenese heet dat verschijnsel onder wetenschappers: inderdaad, de spaarstand. Zet mensen die zijn afgevallen naast mensen met hetzelfde gewicht die niet op dieet zijn geweest en de afvallers hebben een lagere ruststofwisseling.

Zij kunnen, om op gewicht te blijven, dus minder eten dan de groep die niet heeft gelijnd. Hoeveel minder, werd een paar jaar geleden uitgerekend door Klaas Westerterp, hoogleraar humane energetica in Maastricht. In het American Journal of Clinical Nutrition publiceerde hij een onderzoek bij 91 mensen die in 8 weken bijna 10 kilo kwijt waren geraakt en daarna op gewicht bleven. Zij bleken na tien maanden gemiddeld 65 kilocalorieën per dag minder nodig te hebben dan op grond van hun nieuwe gewicht was berekend. Hoe meer ze waren afgevallen, hoe lager de kachel stond afgesteld.

Stress in vetcellen

Het heeft te maken met stress in de vetcellen, ontdekte de Maastrichtse hoogleraar functionele genetica Edwin Mariman een paar jaar geleden. In vetcellen wordt veel energie opgeslagen en de cellen gaan in verzet als er minder binnen komt. Die spaarstand kan lang blijven bestaan, tot jaren na het gewichtsverlies.

De vrouw die van 90 naar 80 kilo afvalt, moet dus niet alleen blijvend dat beschuitje met hagelslag minderen, omdat ze minder kilo's meetorst, maar ook nog elke dag afzien van twee biscuitjes, omdat haar lichaam zich blijft schrapzetten. Dat verklaart volgens wetenschappers deels waarom zoveel afvalpogingen uiteindelijk mislukken.

Is de spaarstand te beïnvloeden? Krachttraining kan wat verschil maken. In rust gebruiken spieren meer energie dan vet. Ook bepaalde voeding kan een daling van de ruststofwisseling deels voorkomen, aldus Margriet Westerterp, hoogleraar voedselinnameregulatie in Maastricht.

Een dieet met veel eiwitten bijvoorbeeld zet het lichaam harder aan het werk: er is meer energie nodig om een eiwit af te breken dan om een koolhydraat te verwerken. Ook groene thee en rode peper kunnen, consequent geconsumeerd, het energiegebruik stimuleren. Wie elke dag een halve theelepel rode peper aan het eten toevoegt, gebruikt op korte termijn 4 procent meer energie, blijkt uit Maastrichts onderzoek. Maar zo'n dieet is lastig vol te houden, erkent Westerterp.

De spaarstand is dus geen mythe, maar toch plaatst de hoogleraar een kanttekening: dat mensen na een lijnpoging zo vaak weer aankomen, heeft zeker niet alleen met de lagere ruststofwisseling te maken. De extra kilo's, zegt ze, worden meestal veroorzaakt doordat mensen zich niet aan hun dieet houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234