Dinsdag 19/11/2019

Wetenschap

Er is nog wat werk aan ons optimisme

Beeld Charlotte Dumortier

De mens kijkt van nature eerder optimistisch dan realistisch naar het leven. Die denkfout ligt aan de basis van financiële crisissen en risicogedrag. Maar nu blijkt ook het bewijs voor onze ingebouwde roze bril af te brokkelen. 'Optimisme is geen fundamenteel kenmerk van een gezonde geest.'

Waarom slaat de 'roken doodt'-boodschap op een pakje sigaretten niet op jezelf maar op anderen? Denken we wanneer we een Lotto-biljet kopen dat we een reële kans maken? Dat is ons optimismevooroordeel. Psycholoog en Nobelprijs-winnaar Daniel Kahneman noemt het onze belangrijkste denkfout.

In weerwil van feiten schatten we onszelf en onze kansen op goed, beter en best te hoog in en onderschatten we de kans op missers en andere ellende. Financiële crisissen en aversie voor klimaatactie zijn daar niet zelden een gevolg van.

Ook aanvaarden we positieve informatie, bijvoorbeeld dat onze kans op promotie groter is dan we denken, veel meer dan negatieve feiten, zoals een risico op een verkeersongeval dat groter blijkt dan we dachten.

Optimisme wordt aangemoedigd als deugd, morele plicht en bewijs van een gezonde geest, en omdat het je kans op 'slagen en geluk' verhoogt. Maar ondertussen betekent het dus ook dat we blijven roken, te vet eten en niet om het milieu geven vanuit het verkeerde geloof dat kanker, hartziektes, hittegolven en overstromingen 'de anderen maar niet ons zullen overkomen'.

Kennis over 'die zo menselijke denkfout' is nu zo wijdverspreid dat politici erop rekenen. Sinds 2012 probeert de Britse regering de valkuil te vermijden door budgetten en termijnen voor grote infrastructuurwerken voortaan iets donkerder in te kleuren.

Statistisch uitvindsel

Nu blijkt echter dat het optimismevooroordeel helemaal niet zo hardnekkig is.

Onderzoeker Punit Shah (King's College London) heeft de vele studies naar de ingebouwde roze bril tegen het licht gehouden en concludeert in het vakbladCognitive Psychology dat het "een statistisch uitvindsel" is. Dat komt nogal hard aan bij de auteurs van boeken en TED-talks over het fenomeen.

Shah en enkele collega's laten zien dat eerdere onderzoeksmethodes rammelen. Ze lieten een computersimulatie de klassieke tests voor optimismeonderzoek uitvoeren. De antwoorden verschilden nagenoeg niet van die van 'irrationele' mensen.

Ook blijkt dat mensen inderdaad de neiging hebben om niet te leren uit 'slecht nieuws', zoals te weten komen dat de kans dat je kanker krijgt groter is dan je denkt. Maar wie positief nieuws verneemt, zoals dat de kans ouder dan negentig te worden groter is dan je dacht, zal zijn eigen idee daarover nog veel minder bijstellen.

Vijf eigen studies met betere methodologie leverden bovendien geen enkel bewijs voor het optimismevooroordeel. "In sommige situaties, zoals bij sportwedstrijden, speelt het wel", zegt Shah. "Maar onze resultaten trekken de status in twijfel van optimisme als een fundamenteel kenmerk van gezonde mensen."

Desastreus

Klinisch psycholoog Jan Derksen (Radboud Universiteit, VUB), die nochtans stelt dat de mens "besmet is met een optimismevirus", verwelkomt de studie. "Het is duidelijk dat mensen soms overoptimistisch zijn. Zeker in combinatie met het huidige uitgesproken narcisme is dat desastreus, zoals financiële crisissen aantonen", zegt Derksen.

Maar, zo benadrukt hij, psychologie is geen natuurwetenschap met ijzeren wetmatigheden. "Deze studie toont dat nog maar eens. Bij grote beslissingen zijn mensen bijvoorbeeld ook angstig en dus voorzichtiger. Tegelijkertijd weten we dat optimisme in je privéleven wel gelukkig maakt. We moeten uitzoeken hoe we optimisme en realisme het best combineren, wanneer we doorgaans te optimistisch zijn en hoe we dat kunnen voorkomen."

En het onderzoek moet beter. Derksen: "De vele psychologen die jarenlang overal het optimisme-vooroordeel in hun datasets zagen opdoemen, lijden er blijkbaar vooral zelf aan."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234