Dinsdag 07/07/2020

Namibië

Eindelijk weten we hoe deze rare tovercirkels ontstaan

'Elfencirkels' in de Namibische woestijn. Gedrag van planten en van termieten draagt bij aan hun ontstaan.Beeld N. Juergens

Ze vormen een van de meest raadselachtige landschappen ter wereld, deze rare 'elfencirkels' in Namibië. Duizenden ronde lege plekken in de savanne, variërend in doorsnede van 2 tot wel 35 meter, vaak in clusters van zes bij elkaar, en omgeven door een ring van hoger gras. Rara wat zit daarachter: zandtermieten, of grassen?

Een samenspel van beide, schrijft een internationaal team onderzoekers onder leiding van de Amerikaanse Princeton-universiteit in Nature. Ecoloog Corina Tarnita speelde de cirkelvorming na op de computer en zag, behalve de cirkels zelf, details opduiken die nog niet eerder waren opgevallen. Zo blijken de struiken buiten de cirkels mooi verdeeld over het landschap, met hier en daar willekeurig ertussenin een dichtere pluk. Precies wat op satellietfoto's van de echte Namibische woestijn ook is te zien.

Termieten

De cirkels ontstaan doordat termieten de boel rondom hun nest kaalvreten, veronderstelt Tarnita. Maar ook de vegetatie doet mee: de open plekken dienen als reservoirs van vocht, waaraan zowel de termieten als de planten rondom zich laven - met hoger gras aan de rand als gevolg. Intussen zorgt de concurrentie tussen verschillende termietenkolonies ervoor dat de cirkels, min of meer in zestallen, over de savanne uitgestrooid raken. Buiten de cirkels overheerst de concurrentie tussen de planten om het schaarse water: die verspreiden zich als dotten gras over het droge landschap.

Al die processen afzonderlijk waren al wel bekend, maar nieuw is de optelsom tot één samenhangend geheel dat het hele landschap verklaart, reageert hoogleraar ecologie Max Rietkerk (Universiteit Utrecht) desgevraagd. 'Al vind ik die elfencirkels nog steeds een even groot raadsel als eerst', bekent hij. 'Ik ben pas echt overtuigd als ook op de grond wordt aangetoond dat die patronen zich op deze manier vermeerderen.'

Samenspel

Norbert Juergens van de Universiteit van Hamburg, een van de grondleggers van de termietentheorie, is verheugd: 'Ik hoop dat deze nieuwe studie de ogen opent van al diegenen die de termietenhypothese in twijfel trokken. Ik heb er absoluut geen twijfel over dat deze cirkels een product zijn van ecosysteem-beïnvloeding door bodemtermieten van het genus Psammotermes', antwoordt hij per mail op een vraag om toelichting. Dat de mieren niet altijd in de cirkels worden aangetroffen, heeft ermee te maken dat ook cirkels rond oude termietenburchten nog jarenlang gehandhaafd kunnen blijven.

Wellicht kan het samenspel tussen gravende diertjes en dorstige planten ook andere geheimzinnige landschappen verklaren, zinspeelt Tarnita, die deze verschijnselen overigens niet in detail bestudeert. In onder meer Brazilië, Zuid-Afrika en de Amerikaanse staat Washington breken ecologen zich het hoofd over de herkomst van gebieden vol merkwaardige lage heuveltjes, respectievelijk murundus, heuweltjes en mima mounds geheten. Ook daar is de centrale vraag of knaagdieren, insecten of planten verantwoordelijk zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234