Vrijdag 18/10/2019

Klimaatdebat

Econoom Brent Bleys: ‘CO2-heffing maakt alles duurder, maar iedereen krijgt even groot deel van opbrengst’

Econoom Brent Bleys. Beeld Jan De Meuleneir/Photo News

Met allerlei kleine aanpassingen in uw dagelijks leven kan u het klimaat - een beetje - redden. Zonder uw leven om te gooien of uw bankrekening te plunderen. In dit dossier zoeken we uit welke veranderingen nodig zijn om de klimaatopwarming binnen de perken te houden. Of al deze plannen en voornemens ook economisch haalbaar zijn, daar heeft econoom Brent Bleys (UGent) geen pasklaar antwoord op. “Maar we hebben hoe dan ook een ommezwaai nodig die nooit eerder gezien is.”

Boeren met koeien zullen het graag horen: willen we het klimaat redden, dan moeten we rundvlees vermijden. Dreigt een bloedbad voor de sector?

“Bij elke marktverstoring zijn er mensen die in de problemen kunnen komen. Voor individuele boeren zal het alleszins niet evident zijn om pakweg van runderen naar kippen over te stappen. Maar er zijn ook andere mogelijkheden, zoals kiezen voor biovlees of de korte keten. In het verleden hebben boeren ook ingespeeld op de vraag naar meer rundvlees. Nu gaat het de andere richting uit. Het proces waarbij je van rundvlees naar gevogelte zou overstappen, kan je vergelijken met de evolutie van vaste naar mobiele telefonie. Er gaat geen enkele politieke partij zeggen dat het verboden wordt om vlees te eten. Het zal dus geen grote, plotse omslag zijn, maar een stapsgewijze.”

Is geleidelijk aan beter dan de korte pijn?

“Het is dubbel. Van vandaag op morgen vlees verbieden, is wel héél kort, al ben ik toch voorstander van ingrijpende interventies. Er is urgentie om heel snel te handelen. Met een voldoende hoge CO2-prijs.”

Wat houdt dat in?

“Alle economen zeggen hetzelfde: de prijzen die we vandaag betalen, zijn fout. In het huidige model van vraag en aanbod kijken consumenten en producenten naar eigen baten en kosten zonder rekening te houden met externe effecten, zoals de klimaatimpact. Als overheid is het je taak om die bijkomende effecten te internaliseren. De vrije markt werkt immers niet optimaal wanneer externe effecten niet meegerekend worden, want dan produceer en consumeer je te veel tegen een te lage prijs. Dus is het nodig om een prijs te plakken op een ton CO2 en die te verrekenen in alle producten en diensten.”

In de hoop dat consumenten het minder kopen, een beetje zoals accijnzen op sigaretten.

“Je gaat in de eerste plaats corrigeren - belasten bij negatieve externe effecten, subsidiëren bij positieve - om te voorkomen dat markten zullen falen. Maar een ontradend effect zal een gevolg zijn. Je kan aan het begin van de keten een heffing vragen - bijvoorbeeld een CO2-prijs op alle energieverbruik - waardoor de consument uiteindelijk een hogere, maar correctere prijs betaalt. Tenminste als die CO2-heffing optimaal is, want hoeveel die precies moet bedragen, is moeilijk in te schatten.”

In onze supermarkt liggen ook biefstukken uit Zuid-Amerika en lamsvlees uit Australië. Dan kopen we die toch gewoon?

“In principe wel. Daarom moet je met meerdere landen samen afspraken maken over een CO2-heffing, en de grenzen beschermen tegen producten uit landen waar geen CO2-heffing gevraagd wordt. Die invoer moet je dan extra belasten. De extra inkomsten kan je gebruiken om je exportproducten internationaal weer aantrekkelijker te maken, want door de heffing zullen ze minder competitief zijn.”

“Een andere optie is het koppelen van klimaatdividenden aan een CO2-heffing. Dat voorstel van Nobelprijswinnende economen bestaat eruit dat je de opbrengst van deze heffing gebruikt om als dividend aan de bevolking uit te keren. De heffing maakt alles duurder, iedereen betaalt mee, maar iedereen krijgt een even groot deel van de opbrengst. Mensen die veel vlees eten en veel vliegen, kunnen dat blijven doen, maar betalen netto meer. Iemand die weinig schadelijke dingen voor het klimaat doet, kan er zelfs iets aan overhouden. Dat is een maatregel met een herverdelend effect.”

Dat klinkt haast communistisch.

“Als er aan voorkeuren geraakt wordt of gecorrigeerd wordt, vinden velen dat communistisch, maar dat is niet zo. De prijzen moeten nu eenmaal gecorrigeerd worden. Markten zullen falen als we de consumenten niets aanrekenen voor de schade die zij aanrichten. Het is een boutade dat je hiermee de vrije markt aanvalt, maar zo vrij is die markt al niet. Denk maar aan de uitgebreide arbeidswet-geving. De markt heeft altijd een kader vanuit de overheid nodig, om te beperken én om dingen mogelijk te maken.”

Waarom laat zo'n CO2-heffing op zich wachten? Durven politici er niet aan?

“Voor veel politici is de introductie van nieuwe belastingen not done, zelfs al kan je dan mooie dingen doen. Er is al ruim dertig jaar een pleidooi om te belasten op milieu in plaats van arbeid. De OESO pleit ook voor België voor zo'n groene taxshift. Dat verhaal hoorde ik twintig jaar geleden als student al, nu vertel ik het aan mijn studenten.”

Zullen zij daar over twintig jaar ook nog op hameren bij hun eigen studenten?

“Dan sta ik hier zelf nog, hoor. (lacht) Maar de nood wordt echt wel hoog. De volgende tien jaar zijn zeer beslissend. We kunnen niet de kat uit de boom blijven kijken en hopen dat er vanzelf een oplossing komt. Misschien gaan mensen het pas beseffen als we nog enkele droge zomers krijgen, waardoor het klimaat-probleem zichtbaarder en voelbaarder wordt. Maar het bewustzijn neemt snel toe, met dank aan de klimaatbewegingen.”

Kan de klimaatuitdaging ook positief zijn voor de economie?

“Dat kan. Een studie van Eurofound stelt dat er groeikansen zijn voor België, vooral omdat we tot nog toe een heel zwak klimaatbeleid hebben gevoerd en dus nog kunnen inhalen op de rest. Het rapport verwijst onder meer naar de nood aan meer isolatie en de kansen voor de bouwsector. Het is dus niet zo dat er per definitie negatieve gevolgen zijn. Omgekeerd is dat wel zo: als je je beleid voortzet zonder van klimaat een prioriteit te maken, ga je achteroplopen. Omdat andere landen er wél op inzetten, hun industrie aanpassen, betere technologische kennis zullen hebben en op termijn dus veel competitiever zullen zijn. Nietsdoen kost dus ook geld. En de kostprijs daarvan blijft oplopen zolang we niet fundamenteel ingrijpen.”

U bent in het hele debat degene die zegt: economische groei hoeft misschien niet. Het is niet noodzakelijk. Een atypische stelling voor een econoom.

“Economen liggen er wakker van dat de groei afneemt - we komen van 5 procent in de jaren zestig en evolueren nu richting 1,5 procent groei - en bekijken alleen maar hoe ze die weer kunnen opkrikken. Terwijl ik mij afvraag: tot welk punt moeten we groeien, wanneer hebben we voldoende?”

Wat is voldoende?

“Dat is voor iedereen anders. Met twee kleine kindjes denk ik vaker ‘Had ik maar meer tijd’ dan ‘Had ik maar meer geld’. Het idee van postgroei wil zeggen dat je groei niet langer centraal stelt, maar je economie wil sturen met kwaliteitsvolle jobs of het welzijn van mensen. Het is een radicaler idee dan dat van de groene taxshift, omdat veel mensen dit als een soort recessie zien, wat door jobverlies een negatieve bijklank heeft, terwijl postgroei net oproept om na te denken over positieve alternatieven. Hoe dan ook zullen we er met business as usual niet komen. We hebben een omkanteling nodig in onze economie, in onze maatschappij. Die kan er alleen maar komen op een manier die we nog nooit eerder gezien hebben, waarbij we veilige milieugrenzen respecteren en sociale rechtvaardigheid vooropzetten. En beter vandaag dan morgen.”

Hoe zal de klimaatverandering zich u echt laten voelen in uw leven de komende jaren en decennia? Het staat vast dat we het met één simpele vingerknip niet zullen oplossen. En de huidige generaties kunnen het niet alleen doen. Al is het maar omdat we op dit moment de effecten van de uitstoot uit de jaren tachtig voelen. Wachten heeft dus echt geen zin meer. 

Lees alles terug in ons klimaatdossier.

Op het vlak van mobiliteit zijn voor het klimaat nog vele stappen te zetten. Dit kan u zelf doen

Vliegen blijft negatieve impact hebben op het klimaat, maar toch kan u verschil maken

Met deze snelle ingrepen bespaart u op uw elektriciteitsfactuur en helpt u het klimaat 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234